انتشار اوراق؛ ناجی دولت یا انحراف از تعهدات؟

اگرچه انتشار اوراق مالی در سال‌های اخیر به محلی امن برای تامین منابع در بودجه دولت تبدیل شده اما رییس دیوان محاسبات انتشار این اوراق را از اقلام درشتی می‌داند که در راستای قانون برنامه نیست، درحالی که باید به نحو احسن از آن استفاده شود. آلبرت بغزیان، استاد اقتصاد دانشگاه تهران با تایید سخنان عادل آذر، در این‌باره به «فراز» می‌گوید: «البته این دیوان باید نظارت در حین اجرای بودجه را داشته باشد نه اینکه یک سال بعد انحراف دولت از تعهداتش را بیان کند.»

سه هفته از ارائه لایحه بودجه 99 به مجلس می‌گذرد اما رمزگشایی آن همچنان از سوی برخی مسوولان، نهادهای نظارتی و اقتصاددانان ادامه دارد. در این میان، انتقادهایی به برخی موارد ذکر شده در این بودجه وارد می‌شود. شاید تازه‌ترین اظهارنظر درباره این لایحه مربوط به سخنان رییس دیوان محاسبات باشد. «آذر» درباره تامین منابع در بخش بودجه عمومی گفته است: «دیوان در مورد درآمد مالیات و نفت پیش‌بینی شده، نظر مثبتی دارد اما انتشار اوراق را از اقلام درشتی می‌داند که نه‌تنها در راستای قانون برنامه نیست، بلکه تاکید دارد که باید به نحو احسن از آن استفاده شود در حالی که دولت آن را خرج خواهد کرد.»

به گفته او «دولت ۸۰هزار میلیارد تومان فروش اوراق پیش‌بینی کرده در حالی که قانون برنامه اصل را بر ۵۰هزار میلیارد تومان قرار داده است.» این سخنان رییس دیوان محاسبات درحالی است که طبق ارزیابی سازمان برنامه و بودجه «۴۸هزار میلیارد تومان از این رقم مربوط به اصل و سود گذشته بوده و فقط ۳۰هزار میلیارد اوراق جدید منتشر می‌شود.»

یک کارشناس اقتصادی درباره سخنان آذر می‌گوید: «انتشار اوراق مالی یکی از روش‌های تامین منابع پولی است بنابراین نمی‌توان گفت این روش غلط است و نمی‌تواند نیاز را برطرف کند.»

پشتوانه فعلی، بدهی برای دولت‌های آینده

موضوع دیگری که از سوی برخی اقتصاددانان و حتی سازمان برنامه‌وبودجه مطرح می‌شود این است که انتشار اوراق جدید را به‌عنوان محل مناسبی برای تامین منابع و پشتوانه‌ای می‌دانند که دولت می‌تواند در صورت ضرورت از آن استفاده کنند اما در سوی دیگر برخی کارشناسان انتشار بی‌محابای اوراق را نوعی آینده‌فروشی دانسته و تاکید دارند که ایجاد بدهی برای دولت‌های آینده خواهد بود.

به اعتقاد بغزیان «ماهیت اوراق همین است؛ اوراق یکی از روش‌هایی است که هم می‌تواند برای سیاست انقباضی پولی اجرا شود و هم برای سیاست انبساطی مالی. اینکه اوراق را چاپ شود و به فروش برسد سیاست انقباضی مالی رخ می‌دهد که در واقع، پول را از دست مردم جمع کرده و از طرفی چون نقدینگی را جمع می‌کند انقباض پولی هم محسوب می‌شود. وقتی دولت برای اجرای پروژه‌ها، پول را به جامعه و کشور تزریق می‌کند در اینجا سیاست انبساطی مالی اتفاق می‌افتد یعنی انقباضی پولی و انبساطی مالی، بنابراین این بهتر است از تبعات چاپ اسکناس و افزایش مالیات‌ها که سیاست رکودی است. به این معنا که فروش اوراق قرضه و اجرای پروژه‌ها، سیاست ضد رکودی می‌شود بنابراین تبعات منفی مثل تورم یا افزایش حجم پول را ندارد.»

این استاد اقتصاد دانشگاه تهران در پاسخ به آن دسته از کارشناسانی که انتشار زیاد اوراق را برابر با ایجاد بدهی برای دولت‌های آینده می‌دانند، توضیح می‌دهد: «به‌طور مسلم همینطور است. دولت اوراق را بازخرید می‌کند. یکی از ویژگی‌های بانکداری اسلامی یا اقتصاد اسلامی این است که شما اوراق قرضه را برخلاف اوراق چاپی در دولت‌های اروپایی و آمریکایی، برای یک مدت نامعلوم به فروش نمی‌رسانید برای اینکه زمان سررسید دارد. برای همه اوراق این ایراد یا ویژگی صادق است که بازخرید می‌شود، البته می‌تواند با اوراق دیگری جایگزین شود.»

مردم باید مزیت اوراق را متوجه شوند

به گفته بغزیان «اگر دولت بتواند هم نرخ تورم را کنترل کند و هم ظرفیت کارخانه‌ها را با تزریق این پول تکمیل کند و به اشتغال کامل برساند، در اینجا مردم متوجه می‌شوند که اگر پول به صورت اوراق باشد بهتر از این است که پول به صورت ارز و طلا باشد که افزایش قیمت هم نداشته و بازدهی آن هم به اندازه بازدهی اوراق نبوده است.»

این اقتصاددان بر این باور است که «همه چیز به تعهد و اجرای برنامه‌ها بازمی گردد؛ دولت وقتی می‌گوید این اوراق را می‌خواهم چاپ کنم و برای فلان پروژه‌ها به کار بگیرم این اوراق را باید درجای درست و به‌موقع استفاده کند. در اینجا دیوان محاسبات و سازمان بازرسی هستند که باید نظارت در حین اجرای بودجه را داشته باشند به این معنا که در اولین وهله که دولت از تعهدات خود منحرف شد آنجا آن را اصلاح کنند اما اگر بعد از یک سال بیایند و بگویند دولت فلان تخلف را کرده و اوراق بیشتری منتشر کرده یا برای جای دیگری خرج کرده بی‌فایده است چراکه مسلم این است که دولت‌ها سیاست‌های اقتضایی هم دارند یعنی اگر در حین اجرای کارها، موردی پیش بیاید از این راه‌ها استفاده می‌کنند.»

به گفته بغزیان «سازمان‌های نظارتی باید قوی باشند اما وقتی این نهادها خودشان ضعف دارند شروع می‌کنند به ایراد گرفتن از دولت. به‌هرحال دولت و دستگاه‌های نظارتی باید با هم کار کنند و باید هشدارها را از قبل به دولت بدهند تا از تعهداتش منحرف نشود.»

عملیات بازار باز موضوع جدیدی نیست

در این میان، برای انتشار اوراق در بودجه سال بعد، محل‌هایی تعریف شده که یک سوی آن عملیات بازار باز قرار دارد که مقدمات آن در بانک مرکزی انجام شده اما در سال جاری اجرایی نشد. این کارشناس حوزه اقتصاد در این‌باره می‌گوید: «عملیات بازار باز، همان خرید و فروش اوراق قرضه یا همان مشارکت است. سیستم وقتی می‌خواهد پول را جمع کند و تامین مالی را برای یک پروژه انجام دهد اوراق را می فروشد و وقتی هم که می‌خواهد حجم نقدینگی را زیاد کند و پول را در جامعه طبق این تشخیص که کم هست، اوراق را بازخرید می‌کند و پول تزریق می‌شود که به این عملیات بازار باز گفته می‌شود.»

بغزیان معتقد است: «این برنامه اعلام شده از سوی بازنک مرکزی، موضوع جدیدی نیست که همان خرید و فروش اوراق مشارکت است. زمانی این سیاست پولی موثر است که اندازه و به‌موقع باشد یعنی اگر اوراق مشارکت بخواهد در حد ناچیز تزریق شود یا فروخته شود یا بعدها بخواهد دست بانک‌ها بیفتد و دست به دست شود احتمالا به آن اهداف دست پیدا نمی‌کند. بنابراین باید به‌اندازه باشد. در واقع همچون اقیانوسی است که بخواهیم با چند تن شکر، شیرینش کنیم. با این توضیح، باید حجم زیاد باشد اگر دولت نقدینگی را کنترل کند و بخواهد خودش هدایتگر اقتصاد باشد باید حجم اوراق مشارکت، قابل‌توجه باشد تا بتواند این کار را انجام دهد.»

بانک‌هایی که به‌فکر سود خودشان هستند

تاکید او بر این است که «از طرفی، بانک‌ها نباید دخالت کنند، بانک‌ها فقط باید عامل اجرای این برنامه باشند یعنی کارگزار قضیه باشند نه اینکه خودشان هم منابع پولی را به‌جای اینکه به تولید کننده وام بدهند، به دولت بدهند و اوراق را بخرند و در گاو صندوق خود بگذارند و سودش را ببرند که این اتفاق بارها پیش آمده یعنی اوراق مشارکت به یکباره تمام شده و این سوال پیش می‌آید چطور ظرف نیم‌ساعت اوراق مشارکت تمام شده، اینجا معلوم است که بانک آن‌ها را نگه داشته است.»

همه این سخنان درحالی است که امسال در زمان کسری بودجه و اصلاحی که در منابع و مصارف انجام شد دولت برای جبران کمبود منابع که حدود ۱۵۰هزار میلیارد تومان برآورد شده بود حدود ۷۵هزار میلیارد تومان منابع جدید تعریف کرد که ۳۷هزار میلیارد آن مربوط به انتشار اوراق جدید بود به هر صورت در رابطه با انتشار اوراق نظرات متفاوتی مطرح است که باید دید با توجه به انتقادهای زیاد نسبت به کسری بودجه در سال آینده، دولت‌مردان دقیقا برای انتشار اوراق بهادار چه برنامه‌ای را در سر پرورانده‌اند.

ممکن است به این مطالب نیز علاقمند باشید

ارسال دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

از اینکه دیدگاه خود رو با ما در میان گذاشتید، خرسندیم.