مهار نقدینگی؛ بازار باز بانکی یا فعالیت‌های مولد؟

«کنترل نرخ بهره» از طریق عملیات بازار باز بانکی موضوعی است که در یک ماه اخیر بارها از سوی مسوولان بانک مرکزی برای مهار نقدینگی و تورم عنوان شده است اما به اعتقاد کارشناسان بانکی «با وجود فسادهای اقتصادی، این‌گونه طرح‌ها در کوتاه‌مدت نتیجه می‌دهند بنابراین در ابتدا باید با فسادها و رانت‌های اقتصادی مقابله کرد.»

همین چند وقت پیش رییس کل بانک مرکزی از مجهز شدن این بانک به ابزار مدیریت نرخ سود با استفاده از سازوکار بازار و نه روش‌های دستوری برای نخستین بار خبر داد؛ اتفاقی که در صورت اجرایی شدن همان نکته‌ای است که اقتصاددانان بر آن تاکید دارند. به گفته این کارشناسان «در هیچ اقتصاد توسعه‌یافته‌‌ای نرخ‌ها دستوری تعیین نمی‌شوند بلکه گیرندگان تسهیلات و پرداخت‌کنندگان آن در این بازار نقش دارند.»

عبدالناصر همتی درباره عملیات بازار باز توضیح داد: «این سازوکار برای کنترل نوسان‌های نرخ سود در حول و حوش «نرخ سیاست‌گذاری» بسیار کوتاه‌مدت در «بازار ذخایر» بانک‌ها استفاده می‌شود. در این بازار، خرید و فروش قطعی اوراق دولتی و نیز قراردادهای «بازخرید» و «بازخرید مجدد» اوراق دولتی در قالب قواعد مصوب شورای فقهی انجام خواهد شد.»

هدایت نقدینگی به سمت فعالیت‌های مولد

پرسشی که در این میان مطرح می‌شود این است که چرا بانک مرکزی چنین روشی را به‌عنوان ابزار کنترل نقدینگی به‌کار بسته است. پاسخ به این سوال چندان سخت نیست چراکه می‌توان گفت نظام پولی و بانکی نقش تعیین‌کننده‌ای در سیاست‌های پولی و اعتباری دارند. این نظام به‌عنوان یک قدرت اقتصادی مهم در اختیار دولت می‌تواند با اتخاذ سیاست‌های مناسب و هماهنگ با اهداف کلان اقتصادی و به‌کار بردن ابزارهای کنترل، نقدینگی را به سمت فعالیت‌های مولد اقتصادی هدایت کند و با افزایش ثبات اقتصادی زمینه را برای شکل‌گیری سرمایه‌گذاری، اشتغال، تولید و… فراهم کند.

آنطور که اطلاعات بانک مرکزی نشان می‌دهد حجم نقدینگی در آذرماه سال‌جاری معادل ۲۲ هزار و ۶۲۳ هزار میلیارد ریال است که نسبت به مدت مشابه پارسال ۲۸.۲ درصد افزایش داشته است.

افزایش ۴۸.۶ درصدی حجم پول در این ماه از آنجایی است که حجم پول در این دوره معادل ۳۶۳ هزار و ۴.۸ میلیارد ریال بوده و حجم شبه پول نیز با ۲۴.۹ درصد رشد، معادل ۱۸۹ هزار و ۸۸.۳ میلیارد ریال است.

میزان رشد نقدینگی را می‌توان از اظهارنظر رییس‌کل بانک مرکزی دریافت. به گفته همتی «آمار به صورت غیررسمی نشان‌دهنده ۲۸ درصد رشد نقدینگی بوده و معادل ۲۵ درصد هم نسبت به میانگین ۵۰ سال گذشته، رشد داشته است.»

رشد مستمر نقدینگی در چند دهه

موضوعی که سه روز پیش معاون اقتصادی بانک مرکزی نیز به آن اشاره کرد. به گفته پیمان قربانی «در چند دهه گذشته ساختارهای اقتصادی کشور به گونه‌ای بوده که اقتصاد ایران همواره رشد نقدینگی نسبتا بالایی را تجربه کرده است. متوسط سالانه رشد نقدینگی طی دوره ۹۷-۱۳۴۰ معادل ۲۵ درصد بوده است.» به اعتقاد او «ریشه رشد بالای نقدینگی در اقتصاد ایران را عمدتا باید در نحوه ارتباط سیاست‌های پولی و مالی کشور جست‌وجو کرد.»

همه این سخنان نشان می‌دهد که بانک مرکزی در ماه‌های گذشته پرونده رشد نقدینگی و به تبع آن افزایش تورم را روی میز قرار داده و در نهایت کنترل نرخ سود را از مسیر بازار باز بانکی برای مقابله با تورم برگزیده است.

این برنامه بانک مرکزی درحالی است که برخی کارشناسان با وجود فسادهای اقتصادی در ایران انتقادهایی را مطرح می‌کنند. یکی از این افراد محمود جامساز، اقتصاددان است که در این‌باره به ایسنا گفته است: «عملیات بازار باز بانکی با توجه به میزان نقدینگی و فسادی که در اقتصاد وجود دارد و بازار سرمایه‌ای که حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد شرکت‌های دولتی در آن حاکمیت دارند، نمی‌تواند چندان تامین مالی برای اقتصاد داشته باشد.»

آثار تورمی بالا به دلیل قفل شدن اقتصاد

از طرفی، این تحلیلگر مسایل اقتصادی با اشاره به مساله نقدینگی توضیح داده است: «این موضوع در اقتصاد ایران جدید نیست و ذات اقتصاد دولتی، سیاسی، سرمایه‌داری، نفتی و ایدئولوژیک است. بخش زیادی از نقدینگی به سمت بخش مسکن رفته که اکنون اقتصاد ما در این بخش و بخش‌های دیگر قفل شده که این موضوع آثار تورمی بسیاری داشته است.»

به گفته جامساز «از آنجا که افزایش نقدینگی از سمت کسانی که از این نقدینگی استفاده می‌کنند، ایجاد تقاضا می‌کند و در آن بازه زمانی عرضه ثابت است، این امر موجب افزایش قیمت‌ها و تورم می‌شود. سیاست‌های بانک مرکزی شامل کنترل ارزش پول ملی، کمک به رشد اقتصادی و جلوگیری از تورم است اما بانک مرکزی به دلیل مستقل نبودن از دولت و تزریق پول بر این امر دامن می‌زند.»

تزریق پول و برداشت پول از جیب مردم

استدلالی که این کارشناس اقتصادی بیان می‌کند این است که «در حال حاضر با توجه به کاهش درآمدهای نفتی محدودیت‌ها بیشتر خواهد شد؛ در نتیجه با کمبود ارزی دولت مجبور می‌شود به بانک مرکزی مراجعه کند، هزینه خدمات دولتی را افزایش دهد یا عوارض را افزایش بدهد. زمانی که دولت از طریق استقراض از بانک مرکزی پول تزریق می‌کند، در واقع این پول با افزایش تورم از جیب مردم دریافت می‌شود و تا زمانی که نقدینگی به سمت فعالیت‌های مولد حرکت نکند اقتصاد ما سر و سامان نخواهد گرفت.»

به اعتقاد جامساز «عملیات بازار باز بانکی یکی از ابزارهای کنترل بانک مرکزی برای نرخ بهره است. اگر این عملیات در یک سیستم اقتصاد آزاد رقابتی و توسط بانک مرکزی اجرا شود، یکی از ابزارهای بانک مرکزی برای کنترل نقدینگی و تورم است اما به دلیل فساد، طرح‌ها در کوتاه‌مدت نتیجه می‌دهند و در بلندمدت دوام نخواهند داشت که به زیان اقتصاد خواهد بود.»

ممکن است به این مطالب نیز علاقمند باشید

ارسال دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

از اینکه دیدگاه خود رو با ما در میان گذاشتید، خرسندیم.