رویگردانی آنکارا از تهران برای واردات گاز

چالش‌های صادرات گاز ایران به ترکیه بررسی شد

وقتی جایگاه دومین صادر کننده گاز طبیعی دنیا را در کنار آمار نگران کننده فروش نفت در اثر تحریم و کاهش قیمت طلای سیاه، قرار دهیم، منطقی‌ترین استراتژی برای کسب درآمد از منابع طبیعی کشور، جایگزینی سیاست صادارت گاز به جای نفت است. با این حال ماجرا آنقدر هم ساده نیست. حالا ترکیه، یکی از بزرگ‌ترین مشتریان گاز طبیعی ایران، راهبردهای جدیدی را امتحان می‌کند که احتمالا نتیجه آن، حذف مهم‌ترین بازار صادرات گاز ایران در آینده خواهد بود.

نمایی کلی از سهم ایران در بازار

ایران دومین دارنده منابع گاز دنیا است و با دارا بودن سهم ۱۸ درصدی از ذخایر گاز جهان، ۱.۵درصدی از بازار جهانی صادرات گاز و همچنین موقعیت استراتژیک مناسب، به گفته بسیاری از کارشناسان، به صورت بالقوه می‌تواند با صادرات گاز به کشورهای متقاضی، به هاب انرژی منطقه تبدیل شد. این را اگر در کنار پیش بینی رشد تقاضای گاز طبیعی در سال‌های آتی تا ۲۰۴۰ بگذاریم، به خوبی متوجه اهمیت این فرصت خواهیم شد.

عمده صادرات گاز طبیعی از کشور، مربوط به صادرات گاز به کشورهای همسایه ترکیه، ارمنستان و آذربایجان است. پس از قطع صادرات گاز ایران به روسیه، ترکیه به عنوان بزرگ‌ترین مشتری گاز طبیعی ایران در نظر گرفته شد، تا جایی که صادرات ایران به ترکیه، حدود ۹۰ درصد حجم صادرات گاز ایران است. در کنار ترکیه، دو مشتری دیگر، ارمنستان و جمهوری آذربایجان هستند. البته آذربایجان با ساز و کار خاصی، به تجارت گاز با ایران مشغول است. این کشور، گاز ایران را برای جمهری خودمختار نخجوان می‌گیرد و در عوض از آستارا به ایران گاز صادر می‌کند.

با این همه، آمار‌ها می‌گویند از بازه سال ۹۷ تا آبان گذشته، میزان صادرات گاز ایران به ترکیه یک سوم کاهش پیدا کرده است. چند ماه پیش بود که فراز گزارش داد که صادرات روزانه ۲۰۰ میلیون مترمکعب گاز در برنامه ششم توسعه هدف‌گذاری شده است که البته اولویت بازار با کشور‌های همسایه است. قرارداد با کشور‌های همسایه گاهی در قالب قرارداد‌های درازمدت، گاهی در قالب قرارداد‌های کوتاه‌مدت سوآپ و بعضاً در قالب تهاتر برق و گاز امضا شده است. اما به باور بسیاری از آگاهان حوزه انرژی رقابت بر سر ارزان‌فروشی گاز موجب شده است ایران پس از سال‌ها آزمون و خطا همچنان نتواند صادرات گاز را جایگزین مناسبی برای نفت بداند.

استراتژی ترکیه

۱۱ خرداد ماه سال گذشته بود که روزنامه جوان گزارش داد که بر اساس آمار منتشر شده توسط دولت ترکیه، از نگاهی به روند مصرف گاز ترکیه نشان می‌دهد این کشور در سال گذشته بیش از ۵۵ میلیارد متر مکعب گاز مصرف کرده است. این‌ در حالی است که این کشور در سال ۲۰۰۸ میلادی کمتر از ۳۷ میلیارد مترمکعب گاز مصرف می‌کرده است و جهش وارداتی آن نشان می‌دهد ترک‌ها برنامه ویژه‌ای برای گاز دارند. این کشور در سال ۱۹۹۵ میلادی کمترین میزان واردات خود را داشته است، کمتر از ۷ میلیارد متر مکعب.

به طور مشخص، استراتژی اصلی آنکارا برای واردات گاز، از دو سیاست پیروی می‌کند: کاهش میزان خرید گاز طبیعی از طریق خط لوله و انعطاف‌پذیری در میزان خرید و تنوع بخشی به بازار.

ماجرای راهبرد اول اما به یک موضوع پیچیده و فنی باز می‌گردد. بر اساس گزارش‌ها، از مجموع ۳ /۵۰ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی وارداتی ترکیه در سال ۲۰۱۸ میلادی ۵ /۲۲ درصد آن (برابر با ۳۲ /۱۱ میلیارد مترمکعب) به‌صورت ال‌ان‌جی بوده است. این یعنی کاهش واردات از طریق خط لوله گاز طبیعی. اما کاهش میزان خرید گاز طبیعی از طریق خط لوله مساله ای پیچیده و فنی است. در ادبیات تخصصی صنعت گاز، این سیاست از طریق ال ان جی انجام می‌شود. این شیوه جدید، بازاری جدید را نیز برای برای ترکیه شکل داده و پای دیگر کشور‌ها را به بازار واردات این کشور باز کرده است. در بخش LNG، قطر، الجزایر و آمریکا مهم‌ترین صادرکنندگان گاز به کشور ترکیه طی چند سال گذشته بوده‌اند.

اما به طور سنتی، روسیه به عنوان بزرگترین صادرکننده­  گاز به ترکیه حدود 50 درصد نیاز گاز طبیعی این کشور را تأمین می­ کند. بعد از روسیه ایران با 16 درصد و آذربایجان با 10 درصد، دیگر کشورهای تأمین کننده­ گاز این کشور به وسیله­ خط لوله هستند. روسیه هم‌اکنون بیش از ۵۰ درصد گاز مصرفی ترکیه را از طریق خط لوله تأمین می‌کند، اما این عدد در حال کاهش است. با افزایش سهم ال‌ان‌جی در سبد گاز مصرفی ترک‌ها، نقش خط لوله‌ها (باوجود نقش کلیدی کنونی) به‌تدریج در حال کاهش است. راه‌اندازی دو پایانه جدید واردات ال‌ان‌جی در ازمیر و هاتای دورتیول در ماه‌های اخیر به رهبران آنکارا اجازه می‌دهد تا ال‌ان‌جی بیشتری وارد کنند. ظرفیت روزانه واردات ال‌ان‌جی ترکیه ۱۱۷ میلیون مترمکعب اعلام شده است.

۲۰ آ‌ذر ماه سال ۹۸ بود که سید علی نصر، کارشناس انرژی، به فارس گفت: «در ماه گذشته ترکیه به اندازه حجم واردات گاز از ایران، از آمریکا LNG وارد نموده است. همچنین روند پروژه خط لوله انتقال گاز تاناپ شتاب گرفته است و به گفته مدیرعامل خط لوله انتقال گاز ترانس آناتولیتا حجم گاز منتقل شده از طریق این خط لوله به ترکیه به 3 میلیارد متر مکعب در بخش آسیایی رسیده است. به تازگی هم که خط لوله ترک استریم افتتاح شده است که ظرفیت این خط انتقال ۳۱.۵ میلیارد مترمکعب گاز روسیه به ترکیه و اروپا است که در مسیر خود گاز را برای ترکیه و برای کشورهای اروپایی انتقال می‌دهد.»

اما وقتی پای این مسیر تازه باز شود، فروشندگان سنتی گاز طبیعی از طریق خط لوله، دچار چالشی جدی می‌شوند. علاوه بر این موضوع، صادرات گاز ایران به ترکیه همواره با مشکلات عدیده‌‌ای روبه­ رو بوده، قیمت و کیفیت گاز وارداتی بارها مورد مناقشه طرفین بوده است. عدم تداوم جریان گاز در ماه‌های سرد سال نیز، خود بهانه‌ای شده تا این کشور ایران را به عنوان تامین کننده‌ای مطمئن قبول نداشته باشد. با این حال با وجود همه این مسائل و فشار‌های آمریکا درطول مدت تحریم، هیچ­گاه گاز صادراتی ایران به ترکیه قطع نشده و همواره صادرات گاز ایران به ترکیه ادامه داشته است. به طوری که در مقاطعی که صادرات نفت کشور با چالش‌های جدی مواجه بوده است صادرات گاز ایران اما درآمدی پایدار و تحریم ناپذیر برای کشور تامین نموده است.

اما حالا که ترکیه طی چندسال گذشته تلاش کرده با افزایش واردات گاز از سایر مبادی وارداتی وابستگی خود به گاز ایران را کاهش دهد، چالشی جدید پیش روی صادرات ایران، ایجاد شده است.

اردیبهشت امسال بود که جواد سلیمانپور، کارشناس حوزه گاز به مهر گفت: «حجم واردات گاز ترکیه از ایران کاهش داشته است علت این کاهش نیز، کاهش میزان واردات گاز ترکیه به طور کلی است.» به گفته او، واردات گاز ترکیه، ال ان جی و خط لوله ترک استریم همگی در غرب این کشور هستند در حالی که منبع تأمین گاز ترکیه در شرق آن، ایران و آذربایجان هستند. تا پیش از این، ایران نقش مهمی در تأمین گاز غرب ترکیه داشت.

توافق با باکو، پرده آخر

اگر ماجرای شیوه مدرن ال ان جی را کنار بگذاریم، استراتژی دوم آنکارا یعنی تنوع بخشی به بازار واردات خود نیز چالشی دیگر برای صادرات گاز ایران به این کشور است.

آذر سال بود ۹۷ که مهر گزارش داد که ترکیه از سال‌ها پیش برای افزایش واردات گاز از میدان شاه دنیز جمهوری آذربایجان، صاحب ۳۰ درصد سهام کنسرسیومی شده است که این میدان را توسعه می‌دهد و قصد دارد بخشی از نیازهای آینده خود را از این طریق پوشش دهد. خرداد ۹۷ نیز خبر آمد که نخستین فاز کریدور گاز جنوبی افتتاح شد و اردوغان و الهام علی اف رئیس جمهور آذربایجان روبان آن را قیچی کردند. اردوغان خط لوله تاناب را «جاده ابریشم انرژی» توصیف کرد. بر اساس محاسبات در زمان، آذربایجان تا یک سال بعد، ۱۲ میلیارد مترمکعب از نیاز ترکیه را پوشش خواهد گرفت و ایران را پشت سر خواهد گذاشت.

اما پرده آخر این اتحاد گازی میان ترکیه و آذربایجان، چند ماه پیش رقم خورد. به گزارش انتخاب در جریان سفر روز سه‌شنبه ۶ اسفند رجب طیب اردوغان رئیس‌جمهوری ترکیه به باکو دو تفاهمنامه میان آذربایجان و ترکیه امضا شد که بر اساس آن یک خط لوله گازی و یک خط آهن میان ترکیه و جمهوری خودمختار نخجوان احداث خواهد شد. بر اساس این گزارش، آذربایجان سعی دارد با صادرات گاز به نخجوان جای ایران را در این کشور بگیرد.  هم اکنون هم تامین گاز و هم کالاهای نخجوان از طریق خاک ایران انجام می‌شود. قرار است تا خط لوله ایغدیر-نخجوان با ظرفیت ۵۰۰ میلیون متر مکعب در سال، گاز آذربایجان را به ترکیه برساند. پیش از این، تنها راه انتقال گاز از نخجوان به ترکیه، از مسیر ایران انجام می‌گرفته است. در واقع، باکو، گاز نخجوان را از طریق مرز آستارا به ایران می داد و ایران نیز از طریق مرز جلفا، گاز را به نخجوان می رساند و ۱۵ درصد حق ترانزیت می‌گرفت، مبلغی که مقامات باکو اعتقاد داشتند باید به ۵ درصد کاهش پیدا کند.

تکلیف قرارداد ۲۵ ساله چه می‌شود؟

ماجرای توافق گازی ایران و ترکیه اما به سال ۷۴ باز می‌گردد. به گزارش فارس یکی از قراردادهای گازی ایران با کشور ترکیه است که تا سال 1405 اعتبار دارد. طبق این قرارداد ایران سالانه ۸ میلیارد متر مکعب گاز به ترکیه صادر خواهد کرد. علی رغم صرفه اقتصادی این قرارداد و اهمیت سیاسی-اقتصادی آن برای ایران؛ اما طی سال‌های گذشته تلاشی برای تداوم و یا افزایش صادرات گاز به این کشور برای سال‌های بعد از 1405 صورت نگرفته است. این در حالی است که ترکیه عزمی جدی برای رهایی از وابستگی به گاز ایران داشته و در این راستا اقدامات موثری انجام داده است.

به گزارش فارس یکی از دلایل اجرایی نشدن پروژه‌های بهینه‌سازی، عدم وجود منابع مالی لازم است؛ درحالی‌که با رویکرد فعالانه در حوزه صادرات گاز و افزایش صادرات این محصول منابع لازم برای اجرای پروژه‌های بهینه‌سازی نیز تامین می‌شود. در این راستا محمدامین راد کارشناس نفت و گاز گفت: «در حال حاضر وزارت نفت ادعا می‌کند به دلیل مصرف بالای داخلی عملا گازی برای صادرات باقی نمی‌ماند. از طرفی علت اصلی عدم اجرای پروژه‌های بهینه سازی نیز عدم وجود سرمایه لازم و همچنین فقدان محل مصرف گاز مازاد در صورت بهینه سازی عنوان می‌شود. درحالیکه با رویکرد فعالانه و افزایش صادرات گاز می‌توان منابع لازم برای بهینه‌سازی را نیز به دست آورد.»

اگر چه ترکیه با کاهش تعهد به واردات گاز از ایران طبق قرارداد ۲۵ ساله و همچنین کارشکنی در ترمیم خط لوله انتقال گاز ایران به این کشور از یک سو و بازاریابی جدید از طریق توافق با آذربایجان، عملا از بازار ایران رویگردان شده است، اما بسیاری اعتقاد دارند که ایران نیز باید در آستانه اتمام این قرارداد ۲۵ ساله، رویکرد فعالانه‌تری برای رضایت این مشتری راهبردی خود اتخاد می‌کرد.

 

ممکن است به این مطالب نیز علاقمند باشید

ارسال دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

از اینکه دیدگاه خود رو با ما در میان گذاشتید، خرسندیم.