هند و چین روی ریل چابهار

حواشی مربوط به سرمایه‌گذاری در پروژه راه‌آهن چابهار بررسی شد

ادعای یک روزنامه هندی مبنی بر کنار گذاشتن هند توسط ایران در پروژه تکمیل راه‌آهن چابهار-زاهدان، اگرچه با تکذیب مقامات کشور همراه بوده اما سر و صدای زیادی به پا کرده است. ماجرا وقتی پیچیده‌تر شده که این رسانه هندی مدعی جایگزینی چین با هند در تکمیل این پروژه مهم ریلی شده است، این در حالی است که این روزها در ایران، خبر توافق ۲۵ ساله با چین نیز با حساسیت زیادی دنبال می‌شود. اما پروژه قرارداد راه‌آهن چابهار، چه ارتباطی با قرارداد ۲۵ ساله با چین دارد و آیا واقعا آن‌طور که مقامات ایرانی می‌گویند، اساسا پای هند در میان نبوده است؟

ماجرای یک ادعا و تکذیب آن

انتشار خبر کنار گذاشتن هند از پروژه ریلی چابهار در یک نشریه هندی از دیروز سر و صدای زیادی در رسانه‌ها به پا کرده است. ماجرا از گزارش یک نشریه هندی آغاز شد. بنا به برخی گزارش‌های رسانه‌ای که از جمله در نشریه هندو، چاپ هند بازتاب یافته، ایران، هند را از پروژه توسعه ریلی بندر چابهار به زاهدان کنار گذاشته است. بنا به گزارش هندو، مسئولان ایرانی به این رسانه گفته‌اند که هند از این پروژه که تا مارس ۲۰۲۲ به پایان می‌رسد، کنار گذاشته شده است و طرف ایرانی قصد دارد با اختصاص حدود ۴۰۰ میلیون دلار از بودجه توسعه کشور، این پروژه را به تنهایی تکمیل و راه‌اندازی کند. این گزارش همچنین اضافه کرده است که دولت ایران به علت تاخیر طرف هندی در تامین بودجه و آغاز پروژه، تصمیم گرفته است احداث این خط آهن را خودش انجام دهد. یک مقام هندی در پاسخ به این پرسش که آیا یادداشت تفاهم با شرکت دولتی ساخت راه آهن هند لغو شده و اکنون پروژه بدون این شرکت شده است، گفت هند هنوز می‌تواند در زمان دیگری به آن بپیوندد. این در حالی است که ، محمد اسلامی، وزیر راه و شهرسازی ایران هفته گذشته، ریل‌گذاری ۶۲۸ کیلومتری خط آهن چابهار-زاهدان را افتتاح کرد که قرار است با عبور از مرز افغانستان به زرنجان متصل شود.

این خبر اما واکنش مقامات کشور نیز همراه شد. معاون امور بندری سازمان بنادر و دریانوردی گفت: «ایران هیچگاه قراردادی با هندی‌ها برای هیچ پروژه ریلی نداشته است که حالا قصد داشته باشد آن‌ها را از پروژه خط آهن چابهار کنار بگذارد.» فرهاد منتصر کوهساری در گفت وگو مهر درباره انتشار خبری در یکی از رسانه‌های هندی مبنی بر اینکه ایران این کشور را از پروژه ساخت خط آهن چابهار کنار گذاشته است، اظهار داشت: «این خبر اساساً صحت ندارد و اشتباه است؛ ما هیچ قراردادی در بخش ریلی و ساخت خط آهن چابهار-زاهدان با هندی‌ها نداشتیم.»

او افزود: «تنها قراردادی که با هندی‌ها در خصوص سرمایه گذاری در بندر چابهار داریم، یکی بحث احداث تجهیزات بندری و دیگری فاینانس ۱۵۰ میلیون دلاری است.» معاون امور بندری سازمان بنادر و دریانوردی ادامه داد: «البته قبلاً یک لیستی در خصوص سرمایه گذاری هندی‌ها در بندر چابهار داشتیم که در آن موضوع زیرساخت ریلی و خط آهن چابهار هم دیده شده بود، اما در زمان مذاکرات بر روی آن توافق حاصل نشد که هندی در بخش ریلی هم وارد شوند.»

پای هند در میان بود یا نه؟

اما تکذیب مقامات ایران از اصل قرارداد با هندی‌ها و اشاره به قرارداد تجهیزات بندری، ما را به بررسی این موضوع واداشت.

شهریور ماه سال ۹۷ بود که ایسنا گزارش داد که هند، 900 میلیون دلار در تکمیل راه‌آهن چابهار-زاهدان-سرخس سرمایه‌گذاری می‌کند. بر اساس این گزارش، علاوه ‌بر سرمایه‌گذاری 85 و 150 میلیون دلاری هند در بندر چابهار که قرارداد 85 میلیون دلاری آن به گفته وزیر راه نهایی شده، همان‌طور که پیشتر گفته شد؛ هند قرار است 900 میلیون دلار هم در تکمیل راه‌آهن چابهار-زاهدان-سرخس سرمایه‌گذاری می‌کند. مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل نیز در آن زمان گفت: فاینانس هندوستان برای راه‌آهن چابهار ــ زاهدان که از خرداد 95 و در جریان سفر نخست‌وزیر هند به ایران با یک توافق‌نامه ابتدایی وارد فرآیند اجرایی شد سرانجام با سفر بهمن‌ماه 96 رئیس‌جمهور به هند نهایی و اجرایی شده است‌. خیرالله خادمی در گفت‌وگو ایسنا افزود: «هند درمجموع حدود 900 میلیون دلار به‌صورت فاینانس به‌روی پروژه راه‌آهن چابهار ــ زاهدان ظرف 3.5 سال (سالانه هزارمیلیارد تومان) سرمایه‌گذاری می‌کند. در جریان اجرای این پروژه فرآیند زیرسازی و اجرای روسازی با طرف ایرانی خواهد بود که حدود 70 درصد از پروژه است و 30 درصد باقی‌مانده نیز از سوی هندی‌ها انجام می‌شود.»

آذر ماه همان سال نیز با اجرایی‌شدن قرارداد موقت پورت اپراتوری بندر چابهار توسط هندی‌ها، موافقتنامه ترانزیتی ایران، هند و افغانستان رسماً وارد فاز اجرایی شد.  موافقتنامه تأسیس دالان تجاری ایران، هند و افغانستان موسوم به موافقتنامه چابهار، خرداد 95، میان رؤسای جمهور ایران و افغانستان و هم‌چنین نخست وزیر هندوستان امضا شد. در این موافقتنامه که در مجالس سه کشور تصویب و تأیید شده؛ هند قرار است در بندر چابهار و زیرساخت‌های ریلی و جاده‌ای آن برای اتصال به افغانستان و آسیای میانه سرمایه‌گذاری کند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که برخلاف تکذیب مقامات، مساله مشارکت هندی ها در پروژه ریل چابهار، دست کم چیزی بیش از «یک فهرست کلی و توافق اولیه» بوده است.

چالش‌های پروژه

بر اساس گزارش‌ها، چهار سال پیش ایران و هند و افغانستان این پروژه بزرگ را امضا کردند. با اتصال ریلی بندر چابهار به زاهدان و امتداد آن به شبکه راه آهن ایران، هند قصد داشت با دور زدن خصم دیرین خود پاکستان، ارتباطات اقتصادی خود را با افغانستان و کشورهای آسیای میانه گسترش دهد. این پروژه قرار بود چابهار را از طریق ریل به زاهدان و از آنجا به شبکه راه آهن ایران متصل کند و ترانزیت کالا را به افغانستان و آسیای میانه امکان پذیر سازد.

از اهداف اصلی این خط ایجاد کریدور ریلی شرق کشور، اتصال بندر تجاری، ترانزیتی، اقتصادی و گردشگری چابهار به شبکه ریلی کشور و کشورهای آسیای میانه، کمک به توسعه سواحل مکران، ایجاد بستر مناسب برای توسعه و رشد اقتصادی سیستان و بلوچستان و اتصال کشورهای آسیای میانه و افغانستان به آب‌های آزاد، عنوان شده است.

ششم خرداد ماه امسال بود که ایرنا گزارش داد پروژه اتصال خط آهن چابهار- زاهدان- مشهد به شبکه ریلی کشور از سال ۱۳۸۹ آغاز شده ولی به دلیل تخصیص نیافتن به موقع اعتبارات از پیشرفت قابل قبولی برخوردار نیست و تخصیص اعتبارات موردنیاز این طرح ملی نیازمند توجه ویژه دولت است.

نماینده شرکت حمل و نقل و زیرساخت وزارت راه و شهرسازی در پروژه راه آهن چابهار- زاهدان به خبرنگار ایرنا اظهار داشت: این پروژه در هشت قطعه و با مبلغ اولیه ٢ هزار و ٤١ میلیارد تومان در حال اجراست و تا پایان اردیبهشت سالجاری کل پروژه ۴۳ درصد پیشرفت، زیرسازی کل پروژه ۵۹ درصد، زیرسازی مسیر چابهار – ایرانشهر ۷۴ درصد و زیرسازی ایرانشهر – زاهدان ۳۲ درصد و تاکنون پیشرفت مالی پروژه ۳۸ درصد است. احمد نوذری افزود: خط ریلی چابهار – زاهدان – میلک – سرخس در مجموع یکهزار و ۶۴۰ کیلومتر است که ۶۱۰ کیلومتر آن از چابهار تا زاهدان و با احتساب خطوط فرعی ۷۳۰ کیلومتر است.

محمدباقر نوبخت نیز در جریان سفر به سیستان و بلوچستان در جمع خبرنگاران اظهارداشت: این طرح نیز خرداد سال آینده نهایی و تکمیل خواهد شد و به امید خدا تا سال آینده تمام ۷۳۰ کیلومتر این مسیر به اتمام خواهد رسید. نوبخت خاطر نشان کرد: بیش‌از چهار هزار میلیارد تومان معادل ۳۰۰ میلیون یورو به این طرح تخصیص یافته که به صورت نقد در دسترس است.

از قرارگاه خاتم تا برداشت از صندوق توسعه

اما گزارش‌ها نشان می‌دهد که جدای از مشارکت‌های خارجی در این پروژه، پای طرف‌های ایرانی نیز در میان است. بر اساس این گزارش‌ها، شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل و نقل کشور به عنوان مجری پروژه و قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا به عنوان پیمانکار آن، در این پروژه مشارکت دارند.

چندی پیش، سعید محمد، در حاشیه بازدید از کارخانه تولید تراورس در جمع خبرنگاران اظهار داشت: قرارگاه خاتم الانبیا(ص) این افتخار را دارد که در توسعه زیرساخت‌های استان سیستان و بلوچستان در بخش‌های ترانزیتی اهم از بندر شهید بهشتی چابهار و راه آهن چابهار ـ زاهدان و سایر پروژه‌های ترانزیتی فعالیت‌های عمده داشته باشد.

اما کسری بودجه پیشبرد این پروژه باعث شد تا پای برداشت از صندوق توسعه ملی نیز به میان کشیده شود.  عباس خطیبی، معاون ساخت راه آهن شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل و نقل نیز، پیش از این، کمبود بودجه را دلیل اصلی کند بودن پیشرفت پروژه اعلام  کرده بود. به گفته خطیبی، تاکنون هزار و 700 میلیارد تومان بودجه صرف خط آهن چابهار- زاهدان شده است اما تکمیل آن 4 هزار میلیارد تومان هزینه در بر خواهد داشت. نماینده مردم چابهار در مجلس نیز معتقد بود که با روند توزیع اعتبار فعلی راه‌آهن چابهار–زاهدان تا 10 سال آینده هم به بهره‌برداری نمی‌رسد.

اما همین زمزمه‌ها بود که در نهایت از قول فرمانده قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا(ص) خبر آمد که «مقام معظم رهبری به دلیل اهمیت ویژه‌ای که برای توسعه استان قائل بودند ۳۰۰ میلیون یورو از صندوق ذخیره ارزی به پروژه راه اهن چابهار ـ زاهدان اختصاص دادند.» محمد اسلامی، وزیر راه نیز در مراسم رونمایی از ناوگان ریلی جدید در ایستگاه راه‌آهن تهران از موافقت رهبری و دستور رئیس جمهوری به منظور برداشت از صندوق توسعه ملی برای تکمیل خط راه‌آهن چابهار- زاهدان خبر داد.

آیا پای چین در میان است؟

آنچه که پای چین را نیز به خبر و تکذیب خبر کنار گذاشتن هندی ها در پروژه ریلی چابهار باز کرد، ابتدا بخشی از همان گزارش رسانه هندی بود. این گزارش در ادامه اعلام خبر کنار گذاشتن هند از سوی ایران در پروژه قطار چابهار، یکی از دلایل آن را، نهایی شدن سند برنامه ۲۵ ساله جامع همکاری‌های ایران و چین عنوان کرد.
به نوشته این گزارش، «آنچه موضوع را پیچیده می‌کند این است که ایران و چین در حال نهایی کردن همکاری راهبردی ۲۵ ساله هستند که شامل مشارکت چین یک پالایشگاه نفت در منطقه آزاد چابهار و احتمالا نقش بیشتر این کشور در این بندر خواهد بود.»

اما در دقت در متن منتشر شده  از پیش نویس توافق ۲۵ ساله ایران و چین نیز ردپایی از این احتمال را آشکار می‌سازد.

بررسی این سند، نشان می‌دهد که در بند ب ضمیمه شماره ۲ به همکاری ایران و چین در کریدورهای منطقه‌ای و بین‌المللی اشاره شده و از تکمیل کریدور جنوب شمال (چابهار-آسیای میانه) و جنوب غرب (چابهار و بندر عباس- ترکیه و جمهوری آذربایجان) نام برده شده است. همچنین پیشبرد و تکمیل راه آهن شرق به غرب نیز از دیگر مواردی است که در سطح همکاری‌های ریلی ایران و چین، در این سند بر آن تاکید شده است. از سوی دیگر، در بند ۲ همین قسمت و در بخش مربوط به همکاری‌های منطقه‌ای نیز به تکمیل مسیر جاده ابریشم در قالب ابتکار کمر بند-راه اشاره شده است.

مجموعه این اشاره‌های پراکنده در سند منشتر شده از پیش نویس پیشنهادی توافق ۲۵ ساله ایران و چین، در کنار اشاره به حجم سرمایه‌گذاری وسیع و مشارکت‌های پروژه‌ای در بندر چابهار و سواحل مکران توسط طرف چینی، همه و همه به شایبه های مختلف درباره رد پای چین در خبر کنار گذاشتن طرف هندی از پروژه راه آهن چابهار، دامن زده است.

اگرچه حالا مقامات ایرانی از اساس انعقاد قرارداد با هند را در پروژه راه آهن چابهار-زاهدان منکر شده‌اند، اما به نظر می‌رسد، عدم ایفای تعهدات هند و چالش های مالی این پروژه نیز از گمانه زنی‌های مربوط به کنار گذاشته شدن هند از این پروژه باشد، تا جایی که همین معضلات، منجر به درخواست برای برداشت از صندوق توسعه ملی نیز شد.

تکمیل این راه آهن و مشارکت با هر طرف خارجی، چه چین و چه هندوستان، بی تردید، حق ایران برای جلب سرمایه خارجی است، اما ابهام‌های فراوان درباره قرارداد ۲۵ ساله با چین و روشن نکردن جزییات این توافق از سوی مقامات دولتی، هربار و با انتشار هر خبری تازه، به شایعات بیشتری دامن می‌زند.

ممکن است به این مطالب نیز علاقمند باشید

ارسال دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

از اینکه دیدگاه خود رو با ما در میان گذاشتید، خرسندیم.