همه چیز درباره توافق‌نامه ۲۵ ساله با چین

عید ۱۴۰۰ بیش از همه سال‌های قبل از خود با سیاست عجین شد. خبر سفر وزیرخارجه چین به ایران کافی بود تا افکارعمومی آماده واکنش به رخدادی مهم شود؛ امضای برنامه همکاری جامع ۲۵ ساله ایران و چین. برنامه‌ای که پایه آن با سفر رییس‌جمهوری چین به ایران در بهمن ۹۴، درست هفت ماه پس از توافق هسته‌ای گذاشته شد. اما مثل بسیاری از توافق‌نامه‌های بین‌المللی جهانی مشابه، این موضوع نیز در سطح افکار عمومی مطرح نشد. حالا پس از پنج سال که سند همکاری به امضای وزرای خارجه ایران و چین رسیده هجمه‌های بسیاری علیه آن در فضای مجازی مطرح شده است. تا جایی که با اصرار طرف ایرانی یعنی وزیرخارجه، گزاره‌برگی از کلیات محورهای مورد توافق همکاری منتشر شده است. با این همه محمدجواد ظریف باز هم در اظهارنظری تاکید کرده که این محورها هیچ الزام اجرایی ندارد. عنوان این سند نیز «برنامه همکاری‌های جامع ایران و چین» است و طبق تاکید مقامات تا زمان انعقاد قراردادهایی مرتبط با هر یک از بندها هیچ عملی از سوی دو طرف امکان‌پذیر نیست. با این همه ببینیم که توافق ۲۵ ساله تا امروز چه مسیری را طی کرده و چه چیزهایی از آن می‌دانیم.
در پنج سال گذشته چه گذشت؟
شی‌جین‌پینگ رییس جمهور چین در سفر به ایران با رییس‌جمهور و مقام معظم رهبری دیدار کرد. در این دیدارها موضوع تبدیل روابط دو کشور به سطح راهبردی مطرح بود. برنامه جامع همکاری نیز که پایه‌های آن در این سفر گذاشته شد در دست تدوین قرار گرفت. بر اساس گزاره‌برگ وزارت خارجه دراین‌باره از سال ۹۴ تا ۹۷ جلسات متعددی برای احصاء اولویت‌ها و توافق برگزار شده است. اما مخالفان دولت نیز می‌گویند که وزارت خارجه پس از خروج آمریکا از برجام بار دیگر به شکل جدی موضوع همکاری با چین را پیگیری کرد. نکته دیگر اینجاست که سال ۹۷ نیز علی لاریجانی رییس وقت مجلس همراه با هیاتی از مقامات دولتی راهی چین شد. به گفته نمایندگان مجلس دهم لاریجانی مامور پیگیری روابط ایران و چین و سند ۲۵ ساله است و حتی تمام اعضای هیات همراه او در سفر به چین نیز از سوی نهادهای بالادستی تعیین شده بود. لاریجانی در آن سفر به رییس‌جمهور چین دیدار کرد و هرچند موضوع سند همکاری ۲۵ ساله محل گفت‌وگوی دو طرف بود اما موضوع هنوز در سطح افکار عمومی مطرح نشده بود. البته به گفته رییس شورای راهبردی روابط خارجی ایران تعیین لاریجانی به عنوان نماینده ویژه خواسته چین بوده است. آن هم به این دلیل که «دولت‌ها در ایران تغییر می‌کنند و در ۲۵ سال آینده ممکن است گرایش‌های سیاسی مختلف دولت را در اختیار داشته باشند، دولت چین که برخاسته از یک حزب حاکم و از تداوم و ثبات برخوردار است، تاکید داشت که نماینده‌ای از نظام نیز در این کار دخالت داشته باشد.»
سند همکاری؛ از شایعه تا واقعیت
طبق گزاره‌برگ وزارت خارجه پیش‌نویس این سند بین اسفند ۹۷ تا شهریور ۹۸ از سوی ایران نهایی و به چینی‌ها ارائه شد. در سال ۹۸ وزیرخارجه ایران چهار بار به چین سفر کرد و همزمان با سفر او در شهریور ۹۸ رسانه‌های خارجی گزارش‌هایی درباره توافق ایران و چین منتشر کردند. بر اساس ادعای نشریه پترولیوم اکونومیست طی این توافقنامه چین ۲۸۰ میلیارد دلار در صنعت نفت و گاز ایران و ۱۲۰ میلیارد دلار در صنعت حمل و نقل ایران سرمایه‌گذاری می‌کند. این نشریه ادعا کرد که در مقابل شرکت‌های چینی اولویت اول اجرای پروژه‌ها هستند و ۵۰۰۰ سرباز چینی برای تامین امنیت پروژه‌ها به ایران اعزام می‌شوند. پس از این روزنامه نیویورک‌تایمز هم گزارشی با محتوای مشابه منتشر کرد. اما تاکنون هیچ عدد و رقمی از سند همکاری ایران و چین به صورت رسمی منتشر نشده و گزارش‌هایی رسانه‌های خارجی هم مورد تایید دو طرف قرار نگرفته است.
سند همکاری محرمانه می‌ماند
سند همکاری تیر ماه 99 در جلسه هیات دولت تصویب شد و پس از آن وزارت خارجه مامور نهایی کردن سند شد. اسفند ۹۹ نیز طرف چینی نظرات خود را در این باره اعلام کرد و در نهایت توافق ۲۵ ساله ایران و چین فروردین ۱۴۰۰ در تهران به امضای وزرای خارجه دو کشور رسید. در این دو سال و حتی پیش از امضای این توافق که هیچ تعهد اجرایی هم ندارد شایعات زیادی درباره فعالیت چینی‌ها پخش شده بود. از واگذار کردن دریاهای جنوب گرفته تا واگذاری جزیره کیش به چینی‌ها. حتی شایعه شده بود که نیروهای نظامی چین در این جزایر مستقر شده‌اند. در چنین فضایی انتقادها و هجمه‌ها به توافق ۲۵ ساله پس از امضا نیز ادامه پیدا کرد. بخش بزرگی از انتقادات نیز به محرمانه ماندن این سند مرتبط است. البته متنی ۱۸ صفحه‌ای در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده که شامل زمینه‌های همکاری بین ایران و چین و نوع آن است. اما نهادهای رسمی این متن را تایید نکرده‌اند. علی ربیعی سخنگوی دولت نیز در واکنش به مطالبات برای انتشار سند گفته که محرمانه ماندن آن خواسته طرف چینی است و دولت در این زمینه ملاحظه‌ای ندارد. طبق گفته ربیعی این سند هنوز جنبه اجرایی ندارد و به همین دلیل نیازی به مصوبه مجلس نیست. البته نمایندگان مجلس یازدهم همچنان تلاش می‌کنند تا نشان دهند جایی در این معادله دارند و وزیرخارجه به زودی به مجلس می‌رود تا دراین‌باره به نمایندگان توضیح دهد.
محرمانه ماندن سند به سود ایران است؟
به گفته کارشناسان حقوق بین‌الملل اصل محرمانگی در قراردادهای این‌چنینی بر اساس عرف جهانی است. به نوشته رضا نصری معاهده تجاری و سرمایه‌گذاری فرا آتلانیک» بین آمریکا و اتحادیه اروپا از دهه ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۸ به شکلی کاملا محرمانه در جریان بود و اطلاعات بسیار محدودی از آن برای افکار عمومی منتشر می‌شد. بنابراین «حساسیت بر سر «محرمانه بودن متن تا حصول نتیجه» هم به هیچ عنوان منحصر به دولت چین نیست.» از سوی دیگر به نوشته نصری «اصولاً انتشار متن کامل یک توافق راهبردی و کلان این‌چنینی به نفع هیچ‌یک از دو کشور نیست. اینکه رقبای ایران – به ویژه ایالات متحده آمریکا – در مورد عمق و گستردگی و دامنه همکاری‌ها میان ایران و چین در بُهت و ابهام بمانند، قطعاً نکته مثبتی است و دست ایران را در مذاکرات احتمالی آتی با آن‌ها بازتر کرده و طرف مقابل را بیش‌ از پیش مستعد امتیازدهی خواهد ساخت.» بنابراین این تحلیل محرمانه ماندن این سند به احیای برجام نیز کمک خواهد کرد. موضوعی سخنگوی دولت نیز بر آن تاکید کرده است: «اعتقاد داریم که این سند همکاری، آخرین امیدها به موفقیت آمیز بودن مسیر احیای کامل برجام را تسهیل می‌کند.» خرازی رییس شورای راهبردی روابط خارجی هم در پاسخ به سوالی در این باره گفته:‌ «کشور‌های دیگری نیز هستند که مشابه این سند را با چین امضا کرده‌اند و ابداً آن را منتشر نمی‌کنند، زیرا اسناد همکاری راهبردی مرتبط با امنیت ملی کشورهاست و این یک مقررات (پروتکل) جا افتاده است که کشور‌ها چنین اسنادی را منتشر نکنند.»
تاکنون روسیه از سندهمکاری ایران و چین استقبال کرده و رییس‌جمهور آمریکا نسبت به آن ابراز نگرانی کرده است. به نظر می‌رسد این سند می‌تواند بر مناسبات بین‌المللی ایران تاثیر زیادی بگذارد. حالا باید دید که قراردادهای این سند در چه زمینه‌های اجرایی می‌شود و واکنش افکار عمومی به آن چگونه خواهد بود.

ممکن است به این مطالب نیز علاقمند باشید

ارسال دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

از اینکه دیدگاه خود رو با ما در میان گذاشتید، خرسندیم.