تشدید تنش نظامی در یمن؛ نقطه عطفی در تحولات منطقه‌ای

یمن شاهد یک تشدید نظامی بزرگ است که بار دیگر ساحل غربی و منطقه اطراف تنگه باب‌المندب را به کانون تحولات منطقه‌ای تبدیل کرده است. «عملیات سپیده‌دم یمن» که توسط نیرو‌های وفادار به دولت یمن (به رسمیت شناخته‌شده بین‌المللی) آغاز شده، نتایجی به همراه داشته است. نیرو‌های دولتی به سمت تنگه باب‌المندب پیشروی کرده و اکنون علیه مواضع تقویت‌شده انصارالله می‌جنگند. درگیری‌ها در بخش‌هایی از منطقه «ذوباب» و اطراف فرودگاه ذوباب همچنان ادامه دارد.

پرسش اصلی این است که آیا این تحرکات نظامی می‌تواند تغییر پایداری در موازنه قوا ایجاد کند و اینکه آیا این درگیری‌ها را گسترش می‌دهد یا راه را برای یک روند مذاکره جدید باز می‌کند. تمرکز درگیری‌ها به دلیل موقعیت استراتژیک آن در تجارت جهانی و جریان‌های انرژی، بر باب‌المندب معطوف شده است. این امر به‌ویژه برای طرف‌های درگیر در جنگ یمن حائز اهمیت است، زیرا کنترل خط ساحلی، جزایر و ارتفاعات اطراف، قابلیت‌های متغیری برای نظارت، استقرار نظامی و تهدید ترافیک دریایی فراهم می‌کند.

حتی اگر انصارالله مواضع ساحلی را از دست بدهند، همچنان می‌توانند توانایی خود را برای انجام حملات در دریای سرخ حفظ کنند. تهدیدات علیه ترافیک دریایی لزوماً به کنترل مستقیم تنگه وابسته نیست؛ بلکه به در دسترس بودن موشک‌ها، پهپادها، سکو‌های پرتاب، شبکه‌های تدارکاتی و توانایی عملیات از سایر مکان‌ها نیز بستگی دارد. با انتقال عملیات از نوار ساحلی به ارتفاعات، به‌ویژه کوه‌های «کحبوب» در استان لحج و ارتفاعات غرب و جنوب غربی استان تعز، چالش‌های ناشی از زمین، دفاع، جابجایی و تدارکات شدیدتر می‌شود.

در این زمینه باید سه سطح متمایز را از یکدیگر تشخیص داد: بازپس‌گیری مواضع ساحلی، تثبیت کنترل نظامی بر آنها، و ایجاد ظرفیت پایدار برای تأمین امنیت تنگه و مناطق اطراف آن. اشتباه گرفتن این سطوح ممکن است منجر به ارزیابی اغراق‌آمیز از نتایج عملیات یا دست‌کم گرفتن توانایی دشمن برای ادامه جنگ شود.

این تغییر، بعد ملی به درگیری‌های جاری می‌دهد که فراتر از دستاورد‌های محدود در میدان نبرد است. با این حال، موفقیت آن همچنان مشروط به توانایی نیرو‌های دولتی برای یکپارچه‌سازی فرماندهی، تأمین تدارکات و هماهنگی میان تشکیلات مختلف نظامی است. مهار اختلافات در میان اجزای دولت -به‌ویژه در مورد مسئله جنوب- برای حفظ دستاورد‌ها و جلوگیری از تبدیل درگیری به یک نزاع داخلی ضروری است. موفقیت نیازمند هماهنگی میان تشکیلات شرکت‌کننده، پرهیز از رقابت بر سر حوزه‌های نفوذ و پیوند دادن دستاورد‌های نظامی به امنیت و حکمرانی سیاسی است که بتواند از جنگ میان جناح‌ها جلوگیری کند. این موضوع به‌ویژه از آن رو مهم است که تشکیلاتی که مؤثرترین نقش را در نبرد‌های ساحلی ایفا می‌کنند، یعنی «تیپ‌های غول‌های جنوب»، از استان‌های جنوبی سرچشمه می‌گیرند.

درک تشدید تنش توسط انصارالله بدون در نظر گرفتن جنگ ایران دشوار است. حمایت ایران از این گروه شناخته‌شده است، اما گزارش‌های رسانه‌ای اخیر ابعاد آن را آشکار کرده است. گفته می‌شود سپاه پاسداران انقلاب اسلامی حرکت‌های انصارالله در امتداد ساحل را هدایت کرده و آنها را به تشدید تنش علیه عربستان سعودی، با تعهد به ارائه حمایت‌های بیشتر، تشویق کرده است. کنترل باب‌المندب برای ایران و متحدانش از نظر استراتژیک مهم است، زیرا افزایش فشار در آنجا می‌تواند اهرم فشار بیشتری در جنگ ایران ایجاد کند.

برای عربستان سعودی، مشارکت در جنگ یمن ناشی از نگرانی‌های امنیتی مستقیم و تمایل به کاهش تهدیدات علیه قلمرو خود و مسیر‌های دریایی نزدیک است. با این پیش‌زمینه، واکنش سعودی به حملات مرگبار فرودگاهی بسیار محتمل به نظر می‌رسد. ریاض ممکن است کمتر تمایل داشته باشد که خود را به مبادلات آشنا در خطوط مقدم موجود محدود کند و در عوض ممکن است سایت‌ها یا قابلیت‌های با اهمیت بیشتر در ساختار نظامی انصارالله را هدف قرار دهد. شکل این واکنش ممکن است منعکس‌کننده تلاش‌ها برای تحمیل هزینه‌های سنگین بدون گسترش فوری درگیری به یک جنگ منطقه‌ای وسیع‌تر باشد.

پاکستان و ترکیه به نوبه خود، حمایت از عربستان سعودی را تحت «پیمان مکه» اعلام کرده‌اند، اگرچه پارامتر‌های دقیق مشارکت آنها هنوز مشخص نشده است. بنابراین، تشدید تنش کنونی ممکن است بیازماید که آیا این مشارکت‌ها چارچوب‌های سیاسی و دفاعی باقی می‌مانند یا به حمایت نظامی عملی، از جمله استقرار قوی‌تر پدافند هوایی، تبدیل می‌شوند. مشارکت ایالات متحده نیز همچنان ممکن است، اما هرگونه نقش مستقیم احتمالاً محدود خواهد بود. مداخلات قبلی ایالات متحده در یمن بیشتر بر بازدارندگی، امنیت دریایی و مهار تهدیدات متمرکز بوده است تا تغییر قاطع موازنه میدان نبرد به نفع نیرو‌های دولتی.

گسترش درگیری لزوماً به این معنی نیست که همه طرف‌ها به دنبال یک جنگ تمام‌عیار هستند. برخی ممکن است از تشدید تنش برای بهبود بازدارندگی یا موقعیت مذاکراتی خود استفاده کنند، اگرچه خطر محاسبات اشتباه همچنان باقی است. با این حال، اگر پیشروی در مواضعی که غلبه بر آنها دشوار است متوقف شود و انصارالله بتواند همچنان از موشک‌ها و پهپاد‌ها برای انجام ضدحملات استفاده کند، این می‌تواند یک درگیری طولانی‌مدت ایجاد کند. جنگ فرسایشی می‌تواند تأثیرات انسانی و اقتصادی ویرانگری نه تنها بر یمن، بلکه در سراسر منطقه داشته باشد. خطر تشدید تنش و جنگ منطقه‌ای ممکن است همچنان طرف‌ها را به جستجوی تفاهم یا ترتیبی برای توقف درگیری سوق دهد. با این حال، تبدیل پیشروی‌های نظامی به یک توافق، نیازمند پرداختن به مسائل گسترده‌تر سیاسی و امنیتی، از جمله ترتیبات تقسیم قدرت، تضمین‌های متقابل و امنیت مسیر‌های دریایی است. به عبارت دیگر، نبرد ساحلی جاری می‌تواند به جای دور دیگری در یک جنگ طولانی‌مدت، به دروازه‌ای برای تغییر گسترده‌تر در مسیر بحران یمن تبدیل شود.