صنعت گاز طبیعی مایع خاورمیانه گروگان جنگ ایران

در حالی که صادرات نفت خاورمیانه در هفته‌های اخیر بهبود یافته است، تأسیسات عظیم صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) قطر همچنان فلج مانده‌اند. تا زمانی که راه‌حلی پایدار برای جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران حاصل نشود، محموله‌های خلیج فارس به شدت محدود خواهد بود و بازار جهانی ال‌ان‌جی به شدت تحت فشار باقی خواهد ماند.

قطر پس از ایالات متحده، دومین تولیدکننده بزرگ ال‌ان‌جی در جهان است. این کشور با تولید نزدیک به ۸۰ میلیون تن متریک در سال، حدود یک‌پنجم ظرفیت جهانی را در اختیار دارد.

جنگ ایران که اکنون در هشتمین ماه خود قرار دارد، ضربه سنگینی به قطر وارد کرده است. این کشور اندکی پس از آغاز درگیری‌ها و بسته شدن تنگه هرمز، مجبور شد بخش زیادی از مجتمع اصلی ال‌ان‌جی خود را در رأس لَفان تعطیل کند.

حملات موشکی ایران همچنین حدود ۱۷ درصد از ظرفیت صادراتی قطر را از کار انداخت که ده‌ها میلیارد دلار درآمد سالانه از دست رفته برای این کشور به همراه داشت و خساراتی وارد کرد که ترمیم آن ممکن است سال‌ها طول بکشد.

این ضربه اقتصادی از بزرگ‌ترین ضربه‌ها در منطقه بوده است. صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی می‌کند که تولید ناخالص داخلی قطر در سال ۲۰۲۶ به میزان ۸.۶ درصد کاهش یابد، در حالی که پیش از جنگ انتظار رشد ۶.۱ درصدی وجود داشت.

اختلال شدید در صادرات ال‌ان‌جی قطر در کنار کاهش صادرات از امارات متحده عربی همسایه، شوک‌هایی را به بازار‌های جهانی گاز وارد کرده است. ضربه ناشی از کمبود عرضه تا حدی با افزایش شدید صادرات ایالات متحده جبران شد؛ صادراتی که در سال ۲۰۲۶ با رشد حدود ۱۴ درصدی نسبت به سال قبل به ۱۲۳ میلیون تن رسید—اما شکاف در بازار جهانی ال‌ان‌جی همچنان بزرگ باقی ماند.

این تأثیر بیش از همه در آسیا و اروپا احساس شد؛ مناطقی که به‌شدت به واردات ال‌ان‌جی وابسته هستند و گزینه‌های محدودی برای جایگزینی محموله‌های مختل‌شده خلیج فارس دارند. قیمت ال‌ان‌جی در آسیا و اروپا در اواخر سپتامبر به بالاترین سطح خود از اوایل سال ۲۰۲۳ رسید و نسبت به سطوح پیش از جنگ ایران تقریباً سه برابر شد.

اگرچه شرکت قطر انرژی، شرکت ملی انرژی این کشور، اعلام کرده است که پس از بازگشایی مجدد هرمز می‌تواند تولید ال‌ان‌جی را ظرف چند هفته از سر بگیرد، اما واردکنندگان ال‌ان‌جی نباید بیش از حد خوش‌بین باشند. نگاهی عمیق‌تر به وضعیت کنونی قطر نشان می‌دهد که صنعت ال‌ان‌جی آن به این زودی‌ها به وضعیت عادی پیش از جنگ بازنخواهد گشت.

چشم‌انداز صادرات نفت خام خلیج فارس مطمئناً بهبود یافته است. به نظر می‌رسد تسلط ایران بر هرمز در هفته‌های اخیر تضعیف شده و اجازه افزایش شدید صادرات نفت از منطقه را داده است.

بر اساس اعلام شرکت تحلیل داده کپلر، محموله‌های نفت خام خاورمیانه از طریق هرمز در ماه سپتامبر به حدود ۸۰ درصد از سطوح پیش از جنگ، یعنی ۱۶ میلیون بشکه در روز افزایش یافت. به نظر می‌رسد تولیدکنندگان با پشتیبانی نیروی دریایی ایالات متحده، با اطمینان فزاینده‌ای از این آبراه عبور می‌کنند، حتی با وجود اینکه حملات ایران به کشتی‌ها در هفته‌های اخیر به بالاترین تعداد از زمان آغاز جنگ رسیده است.

افزایش صادرات به عربستان سعودی، امارات، کویت و عراق امکان داده است تا تولید داخلی خود را به شکل معناداری افزایش دهند.

با این حال، ترافیک ال‌ان‌جی در خلیج فارس به سختی بهبود یافته است.

بر اساس داده‌های کپلر، اگرچه صادرات ال‌ان‌جی قطر در ماه سپتامبر به بالاترین سطح خود از زمان آغاز درگیری یعنی ۱.۶ میلیون تن رسید، اما این رقم هنوز کمتر از یک‌چهارم میانگین پیش از جنگ بود.

نکته مهم این است که حدود یک‌سوم صادرات ماه سپتامبر به کویت رفت؛ به این معنی که این محموله‌ها در داخل خلیج فارس باقی ماندند. حجم باقی‌مانده به چین، هند و سایر کشور‌های آسیایی رفت و نفتکش‌ها هنگام عبور از هرمز معمولاً سیستم‌های ناوبری ماهواره‌ای خود را خاموش می‌کردند.

چشم‌انداز در حال بهبود نیست. به گفته کپلر، صادرات ال‌ان‌جی قطر در ماه اکتبر در مسیر کاهشی شدید به تنها ۰.۶ میلیون تن قرار دارد، که احتمالاً در نتیجه افزایش حملات به کشتی‌ها است. ماه گذشته نیز شرکت قطر انرژی اعلامیه‌های فورس ماژور (شرایط اضطراری) را تمدید کرد، که نشان می‌دهد همچنان قادر به تحویل محموله‌های ال‌ان‌جی به بسیاری از مشتریان در آسیا و اروپا نیست.

تضاد میان بهبود صادرات نفت و رکود صادرات ال‌ان‌جی، بازتاب‌دهنده تفاوت‌های بنیادین در شیوه عملکرد این دو صنعت است.

سیستم‌های نفتی انعطاف‌پذیر هستند. آنها می‌توانند نسبتاً سریع دوباره راه‌اندازی شوند و از لجستیک ذخیره‌سازی و حمل‌ونقل گسترده بهره ببرند. از سوی دیگر، زنجیره‌های تأمین ال‌ان‌جی بسیار یکپارچه، سرمایه‌بر و بسیار کم‌تحمل در برابر اختلال هستند.

تأسیسات ال‌ان‌جی قطر شامل ۱۴ واحد تولیدی—معروف به ترِین—است که گاز آنها از میدان فراساحلی گنبد شمالی (پارس جنوبی)، بزرگ‌ترین مخزن گاز جهان که این کشور با ایران در آن شریک است، تأمین می‌شود.

تولید میدان شمالی از آغاز جنگ با حداقل نرخ در حال اجرا بوده است، تنها به اندازه‌ای که نیاز‌های داخلی قطر را برآورده کند و صادرات محدودی را حفظ نماید.

راه‌اندازی مجدد سیستم صرفاً مسئله بازگشایی یک ترمینال یا اعزام چند نفتکش نیست.

برای افزایش صادرات ال‌ان‌جی، قطر ابتدا باید تولید گاز را افزایش دهد؛ و اینجاست که چالش‌های لجستیکی بسیار پیچیده می‌شوند.

گاز خام استخراج‌شده از میدان شمالی حاوی مقادیر زیادی نفت بسیار سبک موسوم به میعانات گازی است که باید جدا شده و صادر شود. اگر میعانات گازی نتواند به‌طور قابل اعتمادی صادر شود، قطر با خطر پر شدن سریع ظرفیت ذخیره‌سازی مواجه می‌شود. در این صورت، این کشور ممکن است مجبور شود صرف‌نظر از تقاضای ال‌ان‌جی، تولید گاز را مهار کند.

به همین ترتیب، قطر ظرفیت محدودی برای ذخیره‌سازی خودِ ال‌ان‌جی در مخازن خشکی یا روی کشتی‌ها در دریا دارد، که در صورت وقفه در صادرات، فرصت چندانی برای تأخیر‌های عملیاتی باقی نمی‌گذارد.

در نهایت، ناوگان جهانی کشتی‌های حمل ال‌ان‌جی بسیار کوچک‌تر از ناوگان نفتکش‌ها است؛ بنابراین نرخ‌های کرایه حمل بسیار بالاتر است، در حالی که شرکت‌های کشتیرانی تمایل بسیار کمتری دارند که کشتی‌های گران‌قیمت ال‌ان‌جی را از طریق هرمز بفرستند، اگر این خطر وجود داشته باشد که آنها برای هفته‌ها در داخل خلیج فارس به دام بیفتند یا بدتر از آن، هدف حمله ایران قرار گیرند؛ بنابراین قطر به چیزی بیش از یک عبور امن گاه‌به‌گاه از هرمز نیاز دارد. این کشور به تضمینی نیاز دارد که تمام کشتی‌ها بتوانند با ایمنی کامل از این آبراه عبور کنند.

زمان‌بندی این رویداد‌ها به‌ویژه ناگوار است، زیرا قطر در میانه یک برنامه توسعه عظیم قرار دارد که طبق آن ظرفیت ال‌ان‌جی خود را تا سال ۲۰۳۰ به ۱۴۲ میلیون تن در سال خواهد رساند. این امر تقریباً یک‌چهارم بازار جهانی را در اختیار آن قرار می‌دهد.

اما ظرفیت جدید در صورتی که مسیر صادرات نامشخص باقی بماند، ارزش چندانی ندارد.

تا زمانی که امنیت تنگه توسط یک توافق معتبر و پایدار شامل ایران، ایالات متحده و قدرت‌های منطقه‌ای اداره نشود، بزرگ‌ترین پروژه توسعه ال‌ان‌جی جهان ممکن است بلاتکلیف و معطل باقی بماند.

در این میان، بازار جهانی ال‌ان‌جی امید چندانی به بهبودی سریع ندارد.