چگونه مجموعه‌ای از محاسبات اشتباه، جنگ عربستان در یمن را از سر گرفت

جنگ داخلی در یمن تابستان امسال دوباره شعله‌ور شد و ماه گذشته به شدت افزایش یافت و به سال‌ها آرامش نسبی پایان داد. عربستان سعودی طی ۱۱ سال گذشته تلاش کرده است با استفاده از نیروی نظامی و دیپلماسی، مناقشه در مرز‌های جنوبی خود را مهار کند؛ ابتدا با جنگ علیه گروه انصارالله که با ایران متحد است، سپس با دنبال کردن مذاکرات صلح با آنها و احیای گفت‌و‌گو‌های دیپلماتیک با حامی آنها، ایران.

با وجود این تلاش‌ها، کارشناسان می‌گویند مجموعه‌ای از محاسبات اشتباه، ریاض را در معرض درگیری‌های بیشتر در یمن قرار داده است. عربستان سعودی اواخر سال گذشته مشارکت دیرینه خود با امارات متحده عربی را به دلیل حمایت آن از یک نیروی رقیب در یمن پایان داد، در میزان تمایل دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به حمایت از خود در صورت نیاز دچار اشتباه محاسباتی شد و در سازماندهی جناح‌های مسلح متلاشی‌شده که با انصارالله در یمن می‌جنگند، با مشکل مواجه شد.

اکنون ریاض در تلاش است با حمایت از شرکای یمنی خود در کارزاری دیگر علیه انصارالله، به نام عملیات «طلوع یمن»، جایگاه خود را بازپس‌گیرد.

بلندپروازی‌های شاهزاده محمد برای تغییر چهره پادشاهی‌اش از زمان رسیدن به قدرت در بیش از یک دهه پیش با چالش‌های متعددی رو‌به‌رو بوده است. امروزه، این اهداف تحت فشار بیشتری قرار گرفته‌اند، چرا که حملات چندجانبه به زیرساخت‌های نفتی صادرات را کاهش داده، پروژه‌های بزرگ لغو شده‌اند و پادشاهی به جنگی کشیده شده که راه خروج روشنی برای آن وجود ندارد.

بر اساس اعلام عربستان سعودی، هفته جاری در پی حملات نیرو‌های انصارالله به چندین فرودگاه در پادشاهی، دست‌کم سه نفر از جمله یک خلبان سعودی کشته شدند. ناآرامی‌های منطقه‌ای امسال برگزاری جشنواره‌های فیلم، مراسم جوایز و کنسرت‌های موسیقی را به حالت تعلیق درآورده است. در همین حال، کنفرانس مالی شاخص پادشاهی که انتظار می‌رود در پایان اکتبر رهبران برجسته تجاری را جذب کند، در میان این حملات تحت فشار قرار گرفته است.

مایکل رتنی، سفیر سابق ایالات متحده در عربستان سعودی، به سی‌ان‌ان گفت: «آن‌ها فقط می‌خواستند درگیری تا حد ممکن از آنها دور بماند، بدون اینکه انصارالله برنامه‌های تحول آنها را مختل کند. اکنون آنها خود را در میان آن می‌بینند.»

خروج شتاب‌زده امارات

زمانی که جنگنده‌های عربستان سال گذشته محموله‌ای از خودرو‌های نظامی ارسال‌شده توسط امارات به یمن را هدف قرار دادند، ائتلاف یک دهه‌ای میان دو کشور که با نفوذ ایران در یمن مبارزه می‌کردند، از هم پاشید و پادشاهی را پس از خروج نیرو‌های ابوظبی، تنها با بحران مواجه کرد. گسست از امارات منطقه را شوکه کرد. عربستان سعودی یک کارزار رسانه‌ای کم‌سابقه علیه همسایه خود راه انداخت و آن را به دامن زدن به بی‌ثباتی در سودان و یمن متهم کرد. مفسران سعودی علناً امارات را به عنوان خواهر کوچکتری که علیه خواهر عاقل‌تر خود عصیان کرده، به تصویر کشیدند.

داوود الشریان، روزنامه‌نگار برجسته سعودی در ماه ژانویه نوشت که عربستان سعودی «سر و بدنی» است که ثبات منطقه‌ای بر آن استوار است. «اگر (عربستان سعودی) تلوتلو بخورد، کل سیستم مختل می‌شود و خلیج [فارس]از هم می‌پاشد.»

در حالی که ریاض بر تسلط در خلیج [فارس]اصرار داشت، وضعیت در یمن تغییر کرد. آتش‌بس چهار ساله با انصارالله از قبل شکننده بود و خروج سریع امارات همان‌طور که ریاض خواسته بود، هزاران جنگجویی را که یک دهه تحت فرماندهی ابوظبی بودند، نسبت به استراتژی ریاض سردرگم کرد.

جنگجویان متحد امارات می‌گویند خروج ابوظبی خلأ قدرتی ایجاد کرد که سعودی‌ها آن را پر نکردند.

یک مقام یمنی جنوبی که به دلیل آزادی صحبت با سی‌ان‌ان خواست نامش فاش نشود، گفت: «وقتی اماراتی‌ها رفتند، انتقال مناسبی صورت نگرفت. این که اوضاع چقدر متفاوت شد، ترسناک بود. فرماندهی و کنترل اماراتی‌ها بسیار کارآمد بود و سعودی‌ها جایگزین این کارایی نشدند.»

فقدان آمادگی

هشت هفته پس از خروج امارات، آمریکا و اسرائیل جنگی را علیه ایران آغاز کردند که منجر به کشته شدن آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر عالی ایران شد. این اقدامات مناقشه‌ای را برانگیخت که منطقه را در آشوبی بی‌سابقه فرو برد و متحدان واشنگتن، از جمله عربستان سعودی، را در تیررس ایران قرار داد.

به گفته چندین کارشناس، زمان‌بندی برای عربستان سعودی نامناسب بود. پس از دست‌وپنج نرم کردن با تلاش جدایی‌طلبان مورد حمایت امارات در یمن، آمریکا و اسرائیل یک جنگ منطقه‌ای را آغاز کردند؛ و با وجود سال‌ها تلاش برای جلوگیری از وقوع جنگ در یمن، انتظار می‌رفت فشار ترامپ بر ایران در نهایت منجر به حمله انصارالله به پادشاهی شود.

رتنی، سفیر سابق، گفت: «سعودی‌ها پس از حمله توسط یک نیروی دشمن در خاکشان مجبور به واکنش شدند... بنابراین همیشه قرار بود واکنشی صورت گیرد.»

حتی زمانی که موشک‌های ایرانی از شرق به پادشاهی اصابت کرد، توجه عربستان بر جنوب متمرکز بود. انصارالله که هنوز رسماً با ریاض در آتش‌بس بود، تمایلی به کمک به شرکای ایرانی خود نشان نمی‌داد. در عوض تهران سعودی‌ها را به درگیری کشاند.

در ماه ژوئیه، ایران یک هواپیمای تجاری برای انتقال هیئتی از انصارالله به مراسم تشییع جنازه خامنه‌ای در تهران فرستاد و محاصره هوایی یمن توسط عربستان را نادیده گرفت. ریاض فرودگاه صنعا را که در کنترل انصارالله بود هدف قرار داد تا از فرود هواپیما جلوگیری کند. گروه شورشی با اعلام پایان آتش‌بس تلافی کرد و محاصره دریایی کشتی‌های سعودی را اعلام کرد. همچنین یک حمله برق‌آسا در امتداد ساحل یمن آغاز کرد و مناطق استراتژیک در تنگه باب‌المندب را در بزرگترین تشدید تنش از سال ۲۰۲۲ تصرف کرد.

انصارالله به تأسیسات و خطوط لوله نفت عربستان حمله کردند، عرضه نفت خام را مختل کردند و قیمت‌ها را به شدت بالا بردند. نیرو‌های سعودی با صد‌ها حمله هوایی پاسخ دادند.

احمد ناجی، تحلیلگر ارشد یمن در اندیشکده گروه بین‌المللی بحران، به سی‌ان‌ان گفت: «سعودی‌ها مرتکب چندین اشتباه و شکست شده‌اند»، و اشاره کرد که ریاض برای حمله انصارالله آماده نبوده و فاقد هماهنگی با نیرو‌های متحد یمنی بود که از امارات به ارث برده بود.

او گفت: «مناطقی که از دست داده‌اند باعث ایجاد مشکلات روحی در متحدانشان شده و اکنون این یک چالش بزرگ برای سعودی‌ها است، چرا که انصارالله تسلیحات پیشرفته‌تری دارند که موفق شده به چندین شهر در عربستان سعودی برسد.»

ترامپ «غیرقابل پیش‌بینی»

کارشناسان می‌گویند یکی دیگر از اشتباهات محاسباتی عربستان، تکیه بر حمایت مداوم آمریکا بود. با وجود امضای پیمان دفاعی جدید با واشنگتن در سال گذشته و تعیین به عنوان متحد اصلی غیر ناتو توسط آمریکا، ریاض از آنچه کاهش تعهد آمریکا به امنیت خود می‌بیند، ناامید شده است.

منابع در آن زمان به سی‌ان‌ان گفتند که شاهزاده محمد ماه گذشته دو بار با ترامپ صحبت کرد و از او خواست به انصارالله حمله کند، اما ترامپ از مداخله خودداری کرد. واشنگتن در عوض با انصارالله در عمان دیدار کرد و به دنبال حفاظت از آتش‌بس خود با این گروه بود که مشخص کرد جنگ آن تنها با عربستان سعودی است و بنابراین به کشتی‌های آمریکایی اجازه می‌دهد آزادانه از دریای سرخ عبور کنند.

رتنی گفت، برای ارتشی که «کل جهان‌بینی» خود را بر اساس مشارکت با آمریکا بنا کرده، سعودی‌ها متوجه می‌شوند که ترامپ چقدر غیرقابل پیش‌بینی است.

او گفت: «هرگز مفهوم یا ساختار ارتش آنها نبود که این جنگ‌ها را به تنهایی بجنگند. تحت یک ریاست‌جمهوری عادی آمریکا، اگر چنین اتفاقی می‌افتاد، ما در فرآیندی عقلانی و سنجیده به متحد خود کمک می‌کردیم. اکنون ما آن فرآیند را نداریم و در نهایت به این ختم می‌شود: ترامپ چه فکر می‌کند؟ و سعودی‌ها احتمالاً در نتیجه احساس آسیب‌پذیری می‌کنند.»

عربستان سعودی از آن زمان به جا‌های دیگر نگاه کرده است. ماه گذشته، شاهزاده محمد برای دیدار با عبدالفتاح السیسی، رئیس‌جمهور مصر، به آن کشور پرواز کرد و سپس شیخ منصور بن زاید، معاون رئیس امارات را چند هفته بعد برای بحث در مورد تحولات منطقه‌ای به ریاض دعوت کرد. فرانسه موافقت کرد که دارایی‌های دفاعی، از جمله پرسنل نظامی را مستقر کند. بریتانیا گفت که هواپیمایی برای کمک به سوخت‌گیری جت‌های سعودی اعزام خواهد کرد. بیش از ۱۰۰ مشاور نظامی آمریکایی در میدان حضور دارند که تحت فرماندهی نیرو‌های مشترک تازه تأسیس، اطلاعات و پشتیبانی هدف‌گیری ارائه می‌دهند.

عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان روز دوشنبه موافقت کردند که «اقدامات بازدارندگی جمعی» را تحت توافق دفاع مشترک مکه پس از یک نشست اضطراری در ریاض «فعال کنند». این پیمان که اوایل امسال ایجاد شد، برای هماهنگی همکاری دفاعی و امنیتی میان این سه کشور است. نیرو‌های وفادار به امارات نیز به نظر می‌رسد در این حمله شرکت می‌کنند که نشانه‌ای از حداقل ذوب شدن جزئی یخ روابط میان پادشاهی و امارات است.

یک راه حل منطقه‌ای.

اما کارشناسان هشدار می‌دهند که حمایت خارجی و دستاورد‌های اولیه دولت یمن مورد حمایت عربستان، مناقشه را حل نخواهد کرد. درگیری‌های داخلی میان جناح‌ها همچنان رایج است و هنوز هیچ وضعیت پایانی سیاسی روشنی وجود ندارد.

تحلیلگران می‌گویند یک فشار پایدار علیه نیرو‌های تحت حمایت ایران، نیازمند سازماندهی، حمایت منطقه‌ای، بودجه و تدارکاتی است که ائتلاف فعلی هنوز نشان نداده که می‌تواند آن را حفظ کند.

هشام العومیصی، مشاور ارشد یمن برای مؤسسه صلح اروپا، به بکی اندرسون از سی‌ان‌ان گفت: «آن‌ها باید مراکز فرماندهی خود را متحد کنند، باید مسائل موجود بین جناح‌های مختلف در گروه را حل کنند. دستاورد‌های سرزمینی که به دست آورده‌اند اگر دولت یمن (مورد حمایت عربستان) نتواند کنترل آن مناطق را حفظ کند، بی‌معنا خواهد بود.»

با این حال، بسیاری از کارشناسان گفتند که درگیری در یمن به جنگ آمریکا در ایران متصل است و تا زمانی که مناقشه بین واشنگتن و تهران ادامه دارد، ایرانی‌ها همچنان انگیزه‌ای قوی برای تماشای مختل کردن عربستان توسط انصارالله خواهند داشت.

تحلیلگران می‌گویند کشور‌های حوزه خلیج [فارس]ممکن است بتوانند یک راه حل دیپلماتیک جداگانه با ایران تضمین کنند، یا حملات نظامی خود را برای حذف رهبری انصارالله تشدید کنند.

رتنی گفت: «هیچ‌کدام از این سناریو‌ها مناقشه یمن را در کوتاه‌مدت حل نمی‌کند. سعودی‌ها فقط باید یک مسیر ناقص رو به جلو پیدا کنند.»