خلیج فارس در عصر بی‌ثباتی؛ پایان دوران تکیه بر اتحاد‌های سنتی در برابر تهدیدات نوین

روز شنبه، شورشیان انصارالله حمله تکان‌دهنده و مرگباری را به ریاض، پایتخت عربستان سعودی، انجام دادند. در زمان نگارش این مطلب، حمله موشکی به فرودگاه بین‌المللی ملک خالد دست‌کم ۱۳ نفر را کشته و ۳۰۰ نفر را مجروح کرده است که نشان‌دهنده چرخش مهمی در یک نزاع منطقه‌ای است که تنها در حال شدت گرفتن است. این مرگبارترین حمله به هر یک از کشور‌های حوزه خلیج فارس از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ماه فوریه بود. در عربستان سعودی، کشوری که به چنین تلفاتی عادت ندارد، آمار قربانیان به‌طرز گیج‌کننده‌ای بالاست و احتمالاً منجر به واکنشی خونین خواهد شد.

طی سال گذشته، خلیج فارس وارد عصر جدیدی از بی‌ثباتی شده است که موقتی نیست و قابل بازگشت نخواهد بود. این ممکن است اغراق‌آمیز به نظر برسد - به‌هرحال تلفات در مقایسه با غزه و ایران نسبتاً کم بوده است -، اما فرسایش تدریجی صلح و امنیت در مکان‌هایی مانند عربستان سعودی، قطر و امارات، منطقه را بسیار دراماتیک‌تر از آنچه رهبران آن مایل به اذعانش هستند، تغییر داده است.

نخستین رویداد جسورانه و غیرقابل تصور، درست بیش از یک سال پیش رخ داد، زمانی که ایران در تلافی حملات آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران، پایگاه هوایی در قطر را که میزبان نیرو‌های آمریکایی است، هدف موشک‌های خود قرار داد. روشن شدن آسمان دوحه و پراکنده شدن ترکش‌ها، لحظه‌ای ناامیدکننده برای قطری‌هایی بود که سعی کرده بودند روابط خوبی با ایران داشته باشند. اما حتی در آن زمان نیز درجه‌ای از هشدار و هماهنگی وجود داشت که نشان می‌داد این اقدام از سوی ایرانی‌ها یک اقدام برای حفظ آبرو بوده است. با این حال، در اواخر سال ۲۰۲۵، بدون هیچ هشدار یا هماهنگی مشابهی، اسرائیل دوحه را هدف قرار داد و اعضای حماس را هدف گرفت که منجر به کشته شدن پنج فلسطینی و یک قطری شد. این آغاز پایان یک هنجار و انتظار دیرینه بود - اینکه قداستی برای جان و حاکمیت مردم خلیج فارس وجود داشت، قداستی که با مدیریت روابط با ایران و اتحاد با آمریکا تأمین می‌شد.

سپس جنگ دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو علیه ایران آغاز شد که خلیج فارس را یک‌بار برای همیشه به میدان نبرد کشید. تهران در تلافی آنچه حمایت سیاسی، نظامی و لجستیکی از حمله علیه خود می‌پنداشت، عربستان سعودی، قطر، امارات، بحرین، کویت و عمان را هدف قرار داد. ایران سایت‌های نظامی، تأسیسات انرژی، کارخانه‌های آب‌شیرین‌کن را هدف قرار داد - کل زیرساختی که اقتصاد این کشور‌ها بر آن استوار است. خسارات زیادی با تعلیق زندگی عادی، تعطیلی ماه‌ها مدارس، بسته شدن فرودگاه‌ها و حریم هوایی وارد شد.

فاجعه‌بارترین نتیجه برای حاکمان خلیج فارس، شیوه‌ای بوده است که این حملات باعث ایجاد اختلال در ادغام این کشور‌ها در جامعه بین‌المللی جهان‌وطنی به عنوان مقاصدی برای گردشگری، کارآفرینان، ورزش و سرگرمی شده است. آنها میلیارد‌ها دلار برای تأمین امتیازات و مسابقات فرمول یک، گلف و بوکس هزینه کردند، اما تنها هجومی از پهپاد‌های ارزان‌قیمت همه آن را به خطر انداخت.

نتیجه یک گسست تفرقه‌انگیز است که خصومت‌هایی را که خفته بودند، دوباره فعال کرده است. جنگ داخلی یمن در سال ۲۰۱۴ آغاز شد، زمانی که شورشیان انصارالله تحت حمایت ایران، با آرزوی خودمختاری بیشتر در سرزمین‌های اقلیت شیعه، پایتخت یعنی صنعا را تصرف کردند. در سال ۲۰۱۵، ائتلافی از کشور‌ها به رهبری عربستان سعودی کارزار بی‌رحمانه‌ای را برای بیرون راندن انصارالله از سرزمین‌هایی که به دست آورده بودند، آغاز کردند که یک جنگ داخلی فرسایشی را تشدید کرد که صد‌ها هزار نفر را کشت و یک فاجعه انسانی به بار آورد. جنگ در سال ۲۰۲۲ با تقسیم دوفاکتو، اما غیررسمی کشور بین انصارالله و دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده بین‌المللی مورد حمایت عربستان کاهش یافت؛ آتش‌بس با نزدیکی روابط بین عربستان سعودی و ایران دنبال شد.

اما جنگ سال ۲۰۲۶ علیه ایران فرصت‌های استراتژیک را باز کرد و وفاداری‌های سیاسی را برانگیخت که منجر به موج پیشروی‌های انصارالله در یمن شد. برای مثال، بسته شدن تنگه هرمز، ترافیک تجاری بیشتری را در امتداد خط ساحلی یمن تغییر داد و انصارالله را بر آن داشت تا پیشروی کرده و سرزمین‌هایی را تصرف کنند تا کنترل تنگه حیاتی باب‌المندب در دریای سرخ را به دست گیرند. تنش‌ها پنج ماه پس از شروع جنگ به اوج خود رسید، با عربستان سعودی که حملات علیه انصارالله را تشدید کرد و دولت مورد حمایت عربستان فرودگاه خود در صنعا را بمباران کرد تا از فرود یک هواپیمای ایرانی جلوگیری کند.

این تحولات تنها نتیجه گروهی شرور نیست که از لحظه استفاده کرده و به عنوان خرابکار در یک رقابت بزرگ‌تر بین ایران و غرب عمل می‌کند. انصارالله توسط ایران حمایت می‌شوند، اما آنها نیرو‌های نیابتی خالی برای ایران نیستند؛ آنها جاه‌طلبی‌های داخلی و دشمنی‌های منطقه‌ای تندی دارند، به‌ویژه علیه خاندان سعود که آنها را اربابی متکبر و مغرور می‌بینند که هرگز نباید در برابر آنها تسلیم شوند. یکی از مقامات ارشد انصارالله گفت که حمله روز شنبه انجام شد «تا جهان بفهمد» که زیرساخت‌های غیرنظامی یمن توسط سعودی‌ها هدف قرار گرفته و می‌گیرد و به این حس اشاره کرد که ریاض با جان یمنی‌ها به‌مانند کالای ارزان برخورد می‌کند.

از منظری دیگر، آنچه در منطقه شاهد آن هستیم، پیامد دیگری از حملات ۷ اکتبر حماس به اسرائیل و آنچه در غزه، لبنان و ایران رخ داد، است. آخرین قطعه‌ای که توازن‌های تنش‌آمیز منطقه را تثبیت می‌کرد، زمانی فرو ریخت که ترامپ تصمیم گرفت ایمنی و امنیت متحدان خلیج فارس آمریکا نسبت به «سفر» او به ایران، همان‌طور که او نامید، در اولویت دوم قرار دارد. محدودیت‌های تکیه بر چتر امنیتی آمریکا هم برای متحدان و هم برای دشمنان آشکار شد.

ماه گذشته، دولت ترامپ از تمدید کمک‌های نظامی به عربستان سعودی برای مبارزه با انصارالله خودداری کرد؛ این اقدام پس از دیداری بین مقامات آمریکایی و انصارالله صورت گرفت که به آنها اطمینان دادند به کشتی‌های آمریکایی در دریای سرخ حمله نخواهند کرد، بلکه تنها کشتی‌های سعودی را هدف قرار می‌دهند. آنچه اکنون بر عربستان سعودی حاکم است، جنگی طولانی و لاینحل با یک دشمن باهوش و پرشور است، دشمنی که مایل است درجه بالایی از درد را به روش‌هایی تحمل کند که ریاض نمی‌تواند بدون جهت‌گیری کامل به سمت جنگ با آن برابری کند. اگر کارزار سال ۲۰۱۵ معیار باشد، هزاران نفر جان خود را از دست خواهند داد و احتمال نتیجه قاطع بسیار کم است؛ و بدین ترتیب، عربستان و کل خلیج فارس بیشتر به درون طوفان بی‌امان کشیده می‌شوند. ترامپ نمی‌تواند جنگ ایران را به پایان برساند، غزه همچنان زخمی باز است، اسرائیل به ضربه زدن و اشغال بخش‌هایی از لبنان ادامه می‌دهد. احیای انصارالله نشان‌دهنده واقعیت جدیدی در منطقه‌ای است که گیج شده و در حال از دست دادن جان و سرمایه است؛ منطقه‌ای که بین اتحاد‌های قدیمی که دیگر کارایی ندارند و خصومت‌های جدید که رویارویی با آنها بسیار فاجعه‌بار است، گیر کرده است.