پس از شکست «خشم حماسی»؛ آیا دوران حضور آمریکا در خاورمیانه به پایان رسیده است؟

برخلاف ادعای پیروزی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در «عملیات خشم حماسی» علیه ایران، تفاهم‌نامه حاصل‌شده دستاورد‌های استراتژیک چندانی به همراه ندارد. این تفاهم‌نامه شامل صادرات موقت نفت و بازگشایی تنگه هرمز است، اما مسیر‌های ترانزیتی آینده ممکن است با تعرفه‌هایی از سوی ایران مواجه شوند.

ترامپ در سبک معروفِ «روی کان» (وکیل و مشاور پیشین خود)، اعلام پیروزی کرده است؛ اما مفاد گزارش‌شده از تفاهم‌نامه آمریکا و ایران روایت متفاوتی را بازگو می‌کند. به نظر می‌رسد واشنگتن و تهران اکنون درباره برنامه هسته‌ای ایران مذاکره خواهند کرد، ایران قادر خواهد بود به مدت ۶۰ روز تحت یک معافیت ویژه نفت صادر کند و تنگه هرمز بازگشایی خواهد شد. اگرچه ترامپ پیروزمندانه از «آزادی ناوبری» در تنگه سخن گفته، اما مقامات ایرانی مدعی‌اند این موضوع تنها شامل دوره دوماهه تفاهم‌نامه است و پس از آن، برای ترانزیت عوارض وضع خواهند کرد.

دقیقاً چرا ایالات متحده با این جنگ مواجه شد؟ بر اساس آنچه از توافق می‌دانیم، آمریکایی‌ها، شرکای منطقه‌ای، مصرف‌کنندگان جهانی و حتی مردم ایران پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه، در وضعیت بهتری بودند. ترامپ اخیراً گفته اگر ایران به تعهدات خود پایبند نباشد، آمریکا «نگهبان خاورمیانه» خواهد بود، اما شکست ترامپ در ایران احتمالاً چیزی کاملاً متفاوت را رقم خواهد زد: خروج آمریکا.

شرایط امروز تداعی‌کننده دسامبر ۱۹۷۱ است؛ زمانی که بریتانیا نیرو‌های خود را از خلیج فارس خارج کرد. امروز تعداد کمی از اعضای کنگره، نامزد‌های ریاست‌جمهوری و مقامات دولتی تمایل دارند منابع سیاسی، نظامی و مالی خود را برای ماندن در منطقه هزینه کنند. دوران ۳۵ ساله حضور مستقیم آمریکا پس از اشغال کویت توسط صدام، نه تنها منجر به دموکراسی‌سازی نشد، بلکه پروژه‌های ترامپ نیز با شکست مواجه شد.

جریان آزاد انرژی برای دهه‌ها دستورالعمل اصلی واشنگتن در خاورمیانه بود، اما این رویکرد نیز در حال تغییر است. دموکرات‌ها به دنبال گذار انرژی هستند و بسیاری از جمهوری‌خواهان نیز با توجه به اینکه آمریکا خود بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت و گاز است، دلیلی برای ضمانت امنیت خلیج فارس نمی‌بینند. در چنین فضایی، هزینه کردن میلیارد‌ها دلار برای بازسازی تأسیسات آمریکا در منطقه به دلیل جنگی نامحبوب، توجیه منطقی ندارد.

نتیجه‌گیری روشن است: دوران «آمریکایی» در خاورمیانه به پایان خود رسیده است. شرکای واشنگتن اکنون باید به فکر جایگزین باشند. چین از ماجراجویی‌های واشنگتن درس گرفته و سعی دارد از درگیری در منطقه پرهیز کند. اگر واشنگتن دیگر به شرکای خود تعهدی ندارد، آنها نیز نباید برای خرید تسلیحات به واشنگتن وابسته باشند؛ به‌ویژه زمانی که این تسلیحات برای جنگ‌های نوین کارآمد نیستند.

ترامپ زمانی که از اقدامات خود به‌عنوان کاری «که هیچ رئیس‌جمهوری انجام نداده» یاد می‌کند، تا حدی درست می‌گوید؛ چرا که او برخلاف اسلاف خود، فریب جنگی بیهوده را خورد. حالا او می‌تواند با انجام کاری که هیچ رئیس‌جمهور دیگری نکرده، مسیر را اصلاح کند: خروج کامل ایالات متحده از خاورمیانه. شرکای آمریکا در منطقه باید بدانند که آمریکا هرگز آن حافظ ثباتی که ادعا می‌کرد نبوده است. عربستان، بحرین، قطر، امارات، کویت، اردن، مصر و اسرائیل، اکنون باید خودشان گلیم خود را از آب بیرون بکشند.