کوبا به‌سوی فروپاشی می‌رود؛ قطعی‌های برق و مداخله آمریکا جامعه را به آستانه بحران رسانده‌اند

وقتی شبکه ملی برق کوبا فرو می‌ریزد، همان‌طور که روز سه‌شنبه برای سومین بار در ۱۰ روز چنین شد، ناله‌ای جمعی در سراسر شهر‌های این کشور می‌پیچد و مردم دوباره با خود فکر می‌کنند که آیا سیستم برق فرسوده این جزیره به‌زودی به نقطه‌ای غیرقابل‌جبران خواهد رسید یا نه.

این جزیره کارائیبی ۷۷۷ مایلی با جمعیتی ۹.۵ میلیون نفری، شش ماه است که زیر فشار محاصره نفتی آمریکا قرار دارد؛ بخشی از کارزار فشاری که با هدف سرنگونی دولت کمونیستی این کشور اعمال شده است. اما وضعیت اسفبار زیرساخت‌های کوبا بسیار پیش‌تر از این هم آغاز شده بود.

جورج پینیون، پژوهشگر ارشد انرژی در دانشگاه تگزاس، گفت: «ستون فقرات این سیستم هنوز همان نیروگاه‌های بزرگ هستند.» او افزود: «و آنها قدیمی، خراب و فرسوده‌اند.»

با رسیدن دمای تابستان به محدوده میانی ۳۰ درجه و رطوبت ۸۰ درصد، اعصاب مردم در خیابان‌ها شروع به از هم پاشیدن کرده است. برای بسیاری، فروپاشی سراسری شبکه برق با قطعی‌های محلیِ از پیش موجود درهم می‌آمیزد. جایی که زمانی موسیقی سالسا در خیابان‌ها می‌پیچید، اکنون صدای کوبیدن قابلمه و ماهیتابه به نشانه اعتراض، به موسیقی متن کشور تبدیل شده است؛ «کاسرولازو»‌هایی که نماد رنج مشترکِ بی‌خوابی، فاسد شدن غذا و کمرنگ شدن امید به بهبود هستند.

برق فقط به‌صورت مقطعی بازمی‌گردد. آلبرتو، مردی میانسال، هفته گذشته در میان هیاهوی قابلمه‌ها در محله ودادو هاوانا فریاد زد: «یک ساعت برای راه انداختن پمپ، برای گرفتن آب یا شارژ کردن تلفن‌ها کافی نیست.» او افزود: «مردم می‌خواهند دولت همین الان اقدام کند.».

اما دولت می‌گوید گزینه‌های اندکی دارد. ویسنته دِ لا او لِوی، وزیر انرژی، گفت: «قبلاً هم گفته‌ایم، سوخت به‌طور کامل در دسترس نیست.» او ادامه داد: «و ما هم به قطعات یدکی برای واحد‌های ترموالکتریک خود دسترسی نداریم.»

از ۳ ژانویه، زمانی که ارتش آمریکا نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا، را ربود، دونالد ترامپ وعده داده است که کوبا سقوط خواهد کرد. او در ماه مارس در کاخ سفید به خبرنگاران گفت: «چه من آن را آزاد کنم، چه تصاحبش کنم، فکر می‌کنم هر کاری بخواهم می‌توانم با آن بکنم.»

واشنگتن در تلاش برای رسیدن به این هدف، با تحریم‌ها صنایع کوبا را ویران کرده است. شرکت‌های خارجیِ فعال در این جزیره، از اپراتور‌های هتل و شرکت‌های هواپیمایی گرفته تا معدن‌کاران و شرکت‌های کشتیرانی، از این کشور بیرون رانده شده‌اند؛ یا در مواردی مانند شرکت کانادایی استخراج نیکل، شریت، برنامه‌هایی برای باقی ماندن در کشور از طریق فروش سهم خود به ری واشبرن، مشاور پیشین ترامپ، تدوین کرده‌اند.

یکی از واردکنندگان خودرو‌های برقی گفت: «ما هفت کانتینر در کینگستون و ۴۰ کانتینر دیگر در چین داریم، اما هیچ ایده‌ای نداریم که چه زمانی، یا اصلاً آیا، به دست ما خواهند رسید یا نه.»

در ماه مه، دادگاهی در فلوریدا رائول کاسترو ۹۵ ساله را به قتل متهم کرد؛ ۳۰ سال پس از سرنگون کردن هواپیما‌های کوچکِ برخاسته از میامی که بر فراز هاوانا اعلامیه پخش می‌کردند، و این امکان را برای یک عملیات مشابه با الگوی ونزوئلا فراهم آورد.

پیش از آن‌که آمریکا فشار‌ها را افزایش دهد، دولت کوبا خود نیز ضعیف شده بود و در دوران همه‌گیری در چنگال تورم افسارگسیخته افتاده بود. اکنون خدمات در حال فروپاشی‌اند. کوبا سال‌ها یکی از امن‌ترین کشور‌های آمریکای لاتین بود، اما حالا جرم و جنایت در حال گسترش است: دعوا در خیابان‌ها، شکستن درِ خودرو‌ها و خانه‌ها، و زورگیری‌های همراه با خشونت. پلیس، که زمانی همه‌جا حاضر بود، به‌سختی پیدا می‌شود و قربانیان می‌گویند ساعت‌ها طول می‌کشد تا برسد.

با این حال، هنوز هم حضور دارند. گروه «دفاع از زندانیان»، مستقر در مادرید، اعلام کرد شمار زندانیان سیاسی به ۱۳۰۶ نفر رسیده است؛ از جمله افراد تازه‌ای مانند هکتور اوچوآ ورگارا که «پس از شرکت در یک تجمع مسالمت‌آمیز علیه قطعی برق و کمبود آب در سیگو د آویلا بازداشت شد.».

اما مشهورترین زندانی سیاسی کوبا، هنرمند «لوئیس مانوئل اوترو آلکانتارا»، روز شنبه پس از گذراندن حکم پنج‌ساله به‌دلیل اخلال در نظم، در مسیر تبعید به آمریکا بود، اما در حالی‌که ویزای او در حال تنظیم است، برای یک هفته در مکانی نامعلوم نگه داشته شده است.

عزم دولت کوبا برای نشان دادن وحدت، به‌نظر می‌رسد زیر فشار قرار گرفته باشد. ماه‌هاست که آمریکا مشغول افشای گفت‌و‌گو‌های خود درباره یک توافق احتمالی پیرامون اصلاحات سیاسی و اقتصادی بوده است؛ مذاکراتی که از طریق رائول گی‌یرمو رودریگز کاسترو، نوه رائول کاسترو، هدایت می‌شود.

هفته گذشته، رودریگز کاسترو ۴۲ ساله در گفت‌و‌گو با USA Today، خبرنگاران را به یکی از دفاتر قدیمی پدربزرگش در هاوانا برد و سپس به رستوران شیک «آنتوخوس» رفت. او کتانی هرمس به پا داشت، رولکس به دست بسته بود و مدارک رسمی را در یک کیف سالواتوره فراگامو حمل می‌کرد. او به خبرنگاران گفت: «از این‌که می‌بینم بسیاری از مردم نمی‌توانند مثل من زندگی کنند، درد می‌کشم.» او افزود که هرچند علاقه‌ای به سیاست ندارد، «اگر در مقطعی انقلاب به من نیاز داشته باشد که وارد عمل شوم، این کار را خواهم کرد.»

نتیجه، خشم موسیقی‌دانان، دانشگاهیان، دیپلمات‌های پیشین و مردم عادی در خیابان بود که از چنین نمایش قدرتی از سوی کسی که به تعبیر جولیئو سزار گوانچه، دانشگاهیِ معتبر، «هیچ وظیفه عمومی نهادیِ شناخته‌شده‌ای» ندارد، به‌شدت ناراحت شدند.

اما شاید گویا‌ترین نشانه، خشم جوانان کوباییِ نزدیک به دولت بود. میشل تورس کرونا، که برنامه «کان فیلو»‌ی او در تلویزیون کوبا اخیراً نمونه اعلای تبلیغات دولتی دانسته می‌شد، نوشت: «غصب وظایف دولت، پذیرفتن یک نقش عمومی که هیچ‌کس شما را برای آن انتخاب نکرده، و معرفی خود به‌عنوان سخنگوی اقدامات یا جهت‌گیری‌های جدید برای کشور … آیا به هر کس دیگری اجازه چنین کاری داده می‌شد؟»

در آغاز بحران، آمریکا روشن کرده بود که به‌دنبال کسی است که نقش «دلسی» را برایش بازی کند؛ معادل دلسی رودریگز در ونزوئلا که جای مادورو را به‌عنوان رئیس‌جمهور ونزوئلا گرفت و اکنون دست‌به‌دست واشنگتن کار می‌کند. اما مایکل بوستامانته، رئیس مطالعات کوبا و آمریکایی‌های کوبایی در دانشگاه میامی، معتقد است مصاحبه رودریگز کاسترو با USA Today شاید نشانه فروپاشی چنین مذاکراتی باشد و آن را «فریاد برای دیده‌شدن» می‌نامد.

او گفت: «این سؤال باز وجود دارد که دقیقاً او به نمایندگی از چه کسی صحبت می‌کند، و آیا کانال ارتباطی با او هنوز ادامه دارد یا نه.»

قطعاً، در حالی که در جریان جام جهانی این تنش‌ها فروکش کرده بود، اکنون دوباره طبل‌های جنگ ۹۰ مایل شمال‌تر، در آمریکا، به صدا درآمده‌اند.

در فضای نامعمول هتل بیلت‌مور در کورال گیبلز، جب بوش، فرماندار پیشین فلوریدا، کنار یک پهپاد شاهد ایرانی ایستاد و تلاش کرد کوبا را با ایران ــ بر پایه گزارش‌های تأییدنشده‌ای که می‌گفتند کوبا ۳۰۰ پهپاد تهاجمی خریده است ــ پیوند دهد. او گفت: «فکر می‌کنم مهم است که تشخیص بدهیم ایران به‌طور مداوم با کوبا کار کرده است.» در کاخ سفید، ترامپ هم این گفته را ادامه داد و گفت: «ما اجازه نخواهیم داد این اتفاق بیفتد.»

در همین حال، تلاش‌های دولت کوبا برای نشان دادن حسن نیت، با باز کردن نسبی اقتصاد، اعلام ۱۷۶ اقدامِ هنوز اجرا نشده برای گسترش بخش خصوصی و دعوت از سرمایه‌گذاری، از سوی وزارت خارجه آمریکا به‌عنوان «سیگنال‌های دودزای سطحی» رد شد.

شبکه برق ساعت ۷ صبح چهارشنبه دوباره وصل شد و اگر محله‌ای برق می‌گرفت، مردم برایش شادی می‌کردند. اما همه می‌دانستند این فقط موقتی است و از آن زمان تاکنون، در سراسر کوبا، قطعی‌ها از قبل هم بدتر شده‌اند.

لورا گارسیا، تصویرگر و مادر مجردی از محله ۱۰ اکتوبر هاوانا، گفت همسایه‌هایش حالا فقط در زمان حال زندگی می‌کنند. او گفت: «آنچه می‌شنوم، سطحی از ناامیدی است که اجازه نمی‌دهد درباره آینده حرف بزنیم.» او تازه ۷۲ ساعت بدون برق مانده بود و وقتی از او خواسته شد بیشتر توضیح دهد، فقط زیر لب گفت: «آنچه باید سقوط کند، سقوط نمی‌کند.»