خروج آمریکا از عراق؛ پایان حضور نظامی یا آغاز نبرد بر سر نفوذ؟

مسیر آمریکا پس از خروج نظامی از عراق چگونه خواهد بود؟

به گزارش روزنامه اینترنتی فراز، کاظمی قمی در تشریح مسیر آمریکا پس از خروج نظامی از عراق، این خروج را نتیجه مجموعه‌ای از مقاومت‌های مردمی و سیاسی در این کشور دانست و گفت که برای درک اهمیت این تحول باید به چرایی ورود آمریکا به عراق، اهداف واشنگتن از اشغال این کشور و ابزار‌هایی که پس از شکست نظامی در اختیار گرفته است، توجه کرد.

خروج نظامی آمریکا؛ پایان یک پروژه یا تغییر شکل حضور؟

کاظمی قمی با اشاره به اعلام پایان حضور نظامی آمریکا در عراق در ۳۰ سپتامبر، گفت خروج نیرو‌های آمریکایی به معنای پایان اقدامات واشنگتن در عراق نیست. به گفته او، آمریکا پس از آنکه نتوانست اهداف خود را از مسیر نظامی به‌طور کامل محقق کند، شکل حضور خود را تغییر داده و تلاش خواهد کرد اهدافش را از طریق ابزار‌های دیگر دنبال کند.

او تأکید کرد که عراق از منظر حاکمیت و استقلال نظامی یک گام مهم برداشته، اما این مسیر هنوز کامل نشده است؛ چراکه به گفته وی، آمریکا همچنان ابزار‌هایی در حوزه‌های اقتصادی، امنیتی و سیاسی در اختیار دارد.

کاظمی قمی با اشاره به تحولات اخیر منطقه افزود که پس از حملات به پایگاه‌های آمریکا، بخشی از نیرو‌های این کشور ناچار به جابه‌جایی شده‌اند و نیرو‌هایی به مناطق دورتر، فلسطین اشغالی و اردن منتقل شده‌اند. بخشی دیگر نیز مجبور به استقرار روی ناو‌ها شده‌اند؛ اقدامی که به گفته او، اگرچه ممکن است آسیب‌پذیری نیرو‌ها را در برخی نقاط کاهش دهد، اما عملیات آنها را دشوارتر می‌کند.

او همچنین مدعی شد تمرکز نیرو‌های آمریکایی در نقاط محدود می‌تواند آسیب‌پذیری آنها را افزایش دهد و نمونه‌هایی از آن را در عملیات‌های اخیر علیه پایگاه‌های آمریکا در اردن قابل مشاهده دانست.

چرا آمریکا وارد عراق شد؟

سفیر پیشین ایران در عراق معتقد است برای فهم معنای خروج آمریکا باید ابتدا به چرایی ورود این کشور به عراق بازگشت.

او گفت آمریکا پیش از عراق، در سال ۲۰۰۱ افغانستان را اشغال کرد و مبارزه با تروریسم را به‌عنوان یکی از دلایل اصلی این اقدام مطرح کرد؛ اما از نگاه او، حضور نظامی آمریکا در افغانستان و سپس عراق را نمی‌توان صرفاً در چارچوب مبارزه با تروریسم تحلیل کرد.

کاظمی قمی با اشاره به شکل‌گیری القاعده در بستر تحولات افغانستان و سپس ظهور داعش، مدعی شد بخش مهمی از جریان‌های افراطی در شرایطی شکل گرفتند که آمریکا و کشور‌های غربی در تحولات افغانستان نقش داشتند. او همچنین با انتقاد از رویکرد واشنگتن گفت کشوری که از برخی رژیم‌ها و گروه‌ها حمایت می‌کند، نمی‌تواند همزمان خود را مدعی مبارزه با تروریسم معرفی کند.

وی هدف اصلی‌تر آمریکا را ایجاد نظم جدید در غرب آسیا دانست و گفت موقعیت راهبردی منطقه، منابع انرژی و حضور جمهوری اسلامی ایران و جریان‌های مستقل اسلامی، از جمله عواملی بودند که در محاسبات واشنگتن اهمیت داشتند.

به گفته کاظمی قمی، آمریکا پس از افغانستان به سمت عراق رفت و ادعای وجود سلاح‌های کشتار جمعی را بهانه اشغال قرار داد؛ اما هدف واشنگتن فراتر از این ادعا‌ها و در چارچوب تلاش برای تثبیت نظم مورد نظر خود در غرب آسیا قابل بررسی بود.

اشغال عراق؛ رؤیای خاورمیانه جدید

کاظمی قمی اشغال عراق در سال ۲۰۰۳ را یکی از گام‌های اصلی آمریکا برای شکل‌دهی به «خاورمیانه جدید» توصیف کرد و گفت واشنگتن چهار هدف عمده را دنبال می‌کرد: ایجاد ساختار سیاسی متناسب با مدل مورد نظر آمریکا، دائمی کردن حضور نظامی، کنترل ساختار نیرو‌های مسلح عراق و مدیریت روابط خارجی این کشور.

او افزود اگر این اهداف در عراق به‌طور کامل محقق می‌شد، آمریکا می‌توانست با سهولت بیشتری در سایر کشور‌های منطقه پیشروی کند و همین مسئله نگرانی گسترده‌ای در میان کشور‌های منطقه ایجاد کرده بود.

با این حال، به گفته سفیر پیشین ایران در عراق، سقوط سریع صدام را نمی‌توان صرفاً نتیجه قدرت نظامی آمریکا دانست. او معتقد است رژیم بعث پیش از حمله آمریکا دچار فرسایش و شکاف داخلی شده بود و حتی بخشی از فرماندهان و نیرو‌های نظامی نیز در نهایت از ساختار حاکمیت جدا شدند.

کاظمی قمی همچنین گفت آمریکا برای اشغال عراق حاضر نشد از شورای امنیت سازمان ملل مجوز بگیرد؛ اقدامی که از نگاه او نشان می‌داد واشنگتن در پی نمایش قدرت و تغییر قواعد حاکم بر نظام بین‌الملل بود.

ایران چگونه با پروژه آمریکا در عراق مقابله کرد؟

کاظمی قمی تأکید کرد جمهوری اسلامی ایران تنها مخالف طرح آمریکا در عراق نبود، بلکه تلاش کرد به شکل‌گیری یک نظام سیاسی جدید در این کشور کمک کند.

به گفته او، برآورد رهبران جمهوری اسلامی این بود که طرح آمریکا برای منطقه خطرناک است و نباید اجازه موفقیت آن داده شود؛ اما راه مقابله، ورود مستقیم نظامی ایران به عراق نبود، بلکه استفاده از ظرفیت‌های داخلی این کشور بود.

او مردم، عشایر، مراجع دینی و گروه‌های مقاومت را از جمله ظرفیت‌هایی دانست که می‌توانستند در آینده عراق نقش‌آفرینی کنند و گفت بعد‌ها این ظرفیت‌ها در قالب گروه‌های مقاومت و حشدالشعبی نیز خود را نشان دادند.

کاظمی قمی در همین چارچوب از نقش شهید قاسم سلیمانی در کمک به نیرو‌ها و جریان‌های عراقی سخن گفت و مدعی شد جمهوری اسلامی تلاش کرد ظرفیت‌های داخلی عراق را برای مقابله با اشغالگری و شکل‌دهی به نظام سیاسی جدید تقویت کند.

آمریکا برای «روز بعد» عراق هم برنامه داشت

سفیر پیشین ایران در عراق گفت واشنگتن پیش از آغاز حمله، برای دوران پس از اشغال نیز برنامه‌ریزی کرده بود؛ از آماده‌سازی پیش‌نویس‌های حقوقی و سیاسی گرفته تا استفاده از نیرو‌های متخصص و برگزاری نشست با مخالفان صدام در کشور‌های مختلف.

اما به گفته او، تحولات میدانی مطابق برآورد آمریکا پیش نرفت و واشنگتن در عراق با مقاومت و بحران امنیتی مواجه شد؛ تا جایی که برای حل مسائل امنیتی و خروج از وضعیت ایجادشده، ناچار به مذاکره شد.

کاظمی قمی مدعی شد بخشی از نیرو‌های آمریکایی در مقطعی مجبور شدند شبانه از جنوب عراق و بصره به سمت کویت منتقل شوند؛ موضوعی که از نگاه او نشانه‌ای از فاصله گرفتن تحولات عراق از محاسبات اولیه واشنگتن بود.

از خروج نظامی تا نبرد اقتصادی

یکی از مهم‌ترین محور‌های روایت کاظمی قمی، تفاوت میان خروج نظامی آمریکا و پایان نفوذ این کشور است.

او گفت حدود ۹۰ درصد درآمد عراق از صادرات نفت تأمین می‌شود و مدعی شد سازوکار مربوط به درآمد‌های نفتی عراق همچنان تحت کنترل آمریکا قرار دارد؛ موضوعی که به گفته وی، اقتصاد عراق را در معرض فشار و نفوذ واشنگتن قرار داده است.

کاظمی قمی با اشاره به تحریم‌های عراق پس از حمله به کویت، سازوکار «نفت در برابر غذا» و مناطق پرواز ممنوع، گفت اگرچه نزدیک به سه دهه از آن دوره گذشته، آثار آن ساختار‌ها همچنان در اقتصاد عراق باقی مانده است.

او اخراج نیرو‌های نظامی آمریکا را فرصتی برای آغاز مطالبه‌ای تازه در عراق دانست و گفت این تحول می‌تواند زمینه‌ساز حرکت‌های سیاسی و مردمی برای کاهش فشار اقتصادی و افزایش استقلال تصمیم‌گیری اقتصادی عراق شود.

به گفته وی، استقلال عراق زمانی کامل می‌شود که سیادت این کشور از حوزه نظامی به حوزه‌های سیاسی، اقتصادی، دفاعی و فرهنگی نیز تسری پیدا کند.

همکاری امنیتی آمریکا؛ حلقه بعدی نفوذ واشنگتن

کاظمی قمی درباره اعلام پایان حضور نظامی آمریکا در ۳۰ سپتامبر نیز گفت واشنگتن همزمان از ادامه همکاری‌های امنیتی و آموزشی سخن گفته است؛ مسئله‌ای که از نگاه او نشان می‌دهد آمریکا قصد ندارد به‌طور کامل از حوزه امنیتی عراق خارج شود.

او این پرسش را مطرح کرد که آیا ادامه همکاری امنیتی آمریکا با حاکمیت و سیادت ملی عراق سازگار است یا خیر.

سفیر پیشین ایران در عراق همچنین نسبت به استفاده احتمالی از جغرافیای عراق و گروه‌های مسلح فعال در این کشور هشدار داد و به اظهارات اخیر رئیس‌جمهور آمریکا درباره گروه‌های کرد عراق اشاره کرد؛ اظهاراتی که به گفته او نشان می‌دهد مسئله استفاده از ظرفیت‌های جغرافیایی و گروه‌های مسلح عراق همچنان می‌تواند محل مناقشه باشد.

حشدالشعبی؛ مسئله داخلی عراق

کاظمی قمی درباره حشدالشعبی نیز گفت اصل حاکمیت دولت بر سلاح، مورد اتفاق جریان‌های عراقی است، اما مقاومت و حشدالشعبی در شرایطی شکل گرفتند که عراق با تهدید داعش مواجه بود و مرجعیت دینی نیز برای مقابله با این تهدید فتوا صادر کرد.

او افزود جمهوری اسلامی ایران نیز بنا بر درخواست دولت عراق و با هدایت شهید قاسم سلیمانی در مقابله با این تهدید به عراق کمک کرد.

کاظمی قمی حشدالشعبی را بخشی جدایی‌ناپذیر از نیرو‌های مسلح عراق دانست و گفت ساختار، حقوق و مأموریت‌های این نیرو باید در چارچوب قوانین عراق تعیین شود.

او تلاش آمریکا برای انحلال حشدالشعبی را دخالت در امور داخلی عراق توصیف کرد و گفت موضوع سازماندهی نیرو‌های مقاومت و «انضباط سلاح» باید توسط خود عراقی‌ها تعیین شود و نباید به چالشی تحمیلی از خارج تبدیل شود.

داعش پایان نیافته؛ عراق همچنان در معرض تهدید است

کاظمی قمی در عین حال خروج آمریکا را به معنای پایان تهدیدات امنیتی عراق ندانست و گفت اگرچه داعش دیگر مانند گذشته قلمرو مشخصی در اختیار ندارد، سلول‌های تروریستی این گروه همچنان فعال‌اند و احتمال اقدامات تروریستی در عراق را نمی‌توان کاملاً منتفی دانست.

او همچنین به حضور نظامی ترکیه در بخش‌هایی از شمال عراق، فعالیت گروه‌های مسلح، بقایای رژیم بعث و تهدیدات برخی کشور‌های منطقه اشاره کرد و گفت عراق همچنان با مجموعه‌ای از تهدیدات مستقیم و غیرمستقیم مواجه است.

به گفته وی، همین وضعیت ضرورت تقویت حاکمیت دولت مرکزی عراق بر مرز‌ها و تعیین تکلیف همه گروه‌های مسلح را دوچندان می‌کند.

فلسطین؛ پرونده‌ای که عراق را دوباره مهم می‌کند

کاظمی قمی معتقد است آینده عراق را نمی‌توان جدا از تحولات فلسطین و معادلات منطقه‌ای بررسی کرد.

او با اشاره به تحولات کرانه باختری، شهرک‌سازی و طرح‌های مربوط به الحاق بخش‌هایی از این منطقه، نسبت به پیامد‌های تحولات جاری در فلسطین هشدار داد و گفت در غزه نیز طرح‌هایی مطرح شده که به گفته او می‌تواند به کوچ اجباری فلسطینیان منجر شود.

وی همچنین مدعی شد در برخی طرح‌ها انتقال فلسطینیان به بخش‌هایی از عراق و اردن مورد توجه قرار گرفته است؛ ادعایی که اهمیت جایگاه عراق در معادلات آینده منطقه را از نگاه او افزایش می‌دهد.

کاظمی قمی با اشاره به تعبیر امام خمینی (ره) درباره «راه قدس از کربلا» گفت ظرفیت اجتماعی و انسانی عراق، به‌ویژه با توجه به حضور گسترده زائران در راهپیمایی اربعین، این کشور را به بازیگری مهم در تحولات منطقه تبدیل کرده است.

عراق تنها میدان نبرد آمریکا نیست

کاظمی قمی در ادامه با اشاره به تحولات منطقه گفت شکست پروژه نظامی آمریکا در عراق به معنای پایان تلاش‌های واشنگتن نیست و این کشور در مواجهه با ایران نیز از ابزار‌های مختلف استفاده می‌کند.

او این ابزار‌ها را در پنج حوزه «نظامی، دیپلماتیک، اقتصادی، امنیتی و اجتماعی و رسانه‌ای و شناختی» دسته‌بندی کرد و گفت فشار اقتصادی و تحریم‌ها همچنان ادامه دارد.

وی همچنین به فشار‌های اعمال‌شده بر فرودگاه‌های عراق اشاره کرد و گفت اگر یک طرف خارجی بخواهد درباره فعالیت فرودگاه‌های عراق تصمیم بگیرد، این مسئله با حاکمیت ملی و سیادت این کشور در تعارض است.

محاصره هوایی عراق؛ فشار علیه یک کشور یا کل منطقه؟

کاظمی قمی با اشاره به اعلام بازگشایی فرودگاه نجف گفت بازگشت یک فرودگاه به فعالیت عادی کافی نیست و انتظار می‌رود همه فرودگاه‌ها و پرواز‌های عراق به شرایط طبیعی بازگردند.

او مدعی شد ادامه محدودیت‌های هوایی می‌تواند علاوه بر ایران، به عراق، ترکیه و دیگر کشور‌های منطقه نیز آسیب بزند و گفت چنین اقداماتی در نهایت با واکنش مردم و دولت‌های منطقه مواجه خواهد شد.

این دیپلمات پیشین ایران در پایان با اشاره به فشار آمریکا بر کشور‌هایی مانند روسیه، چین، پاکستان و افغانستان، گفت واشنگتن ممکن است فشار‌های خود را افزایش دهد، اما به اعتقاد او ظرفیت‌های اجتماعی و سیاسی عراق به این کشور امکان می‌دهد از مرحله جدید نیز عبور کند.

آنچه از مجموع اظهارات کاظمی قمی برمی‌آید، این است که از نگاه او خروج نظامیان آمریکا از عراق پایان یک منازعه نیست، بلکه نقطه تغییر شکل آن است؛ از میدان نظامی به اقتصاد، امنیت، سیاست و نفوذ منطقه‌ای. در این روایت، پرسش اصلی دیگر صرفاً این نیست که آمریکا از عراق خارج شده یا نه؛ مسئله این است که پس از خروج یونیفرم‌های نظامی، چه ابزار‌هایی برای حفظ نفوذ واشنگتن باقی مانده و عراق تا چه اندازه می‌تواند آنها را از ساختار حاکمیت خود کنار بزند.