موج سالمندان دهه شصتی‌ها از ۱۴۲۰ | سالانه ۷۰ هزار تولد کمتر | استان گیلان در شیب منفی جمعیت!
رضا سعیدی، رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت، در گفت‌و‌گو با «فراز» درباره ارتباط کاهش تولد‌ها با افت ثبت‌نام دانش‌آموزان، دلایل کاهش فرزندآوری، تغییر سن ازدواج و تولد نخستین فرزند، آینده رشد جمعیت و پیامد‌های سالمندی دهه شصتی‌ها توضیح داد.
۱۰۰ هزار ثبت‌نام کمتر؛ پای کاهش تولد‌ها در میان است؟
سعیدی درباره گزارش‌هایی مبنی بر کاهش حدود ۱۰۰ هزار نفری ثبت‌نام دانش‌آموزان پایه اول ابتدایی و احتمال ارتباط آن با کاهش موالید گفت: «ما در حال حاضر کاهش جمعیت نداریم؛ کاهش ولادت داریم و جمعیت همچنان افزایشی است. به عبارت دیگر، نسل جوان ما در حال کوچک‌شدن است و متولدین جدید نسبت به سال‌های گذشته کمتر می‌شوند.»
او با اشاره به کاهش سالانه ولادت‌ها افزود: «تقریباً هر سال حدود هفت درصد افت ولادت داریم؛ یعنی چیزی حدود ۷۰ هزار تولد کمتر. طبیعتاً این کاهش بر قشری که قرار است وارد مدرسه شوند نیز تأثیر می‌گذارد.»
با این حال، رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت معتقد است برای مشخص‌کردن علت دقیق کاهش ثبت‌نام‌ها، باید آمار ثبت احوال با آمار ثبت‌نام مدارس مقایسه شود: «اینکه کاهش آمار ثبت‌نام دانش‌آموزان دقیقاً به دلیل کاهش متقاضیان ناشی از کاهش ولادت‌ها بوده یا اینکه بخشی از خانواده‌ها به دلیل مسائل اقتصادی از ثبت‌نام منصرف شده‌اند، نیاز به بررسی دقیق دارد.»
سعیدی توضیح داد: «ثبت احوال باید آمار دقیق این محدوده سنی را ارائه کند تا مشخص شود چه تعداد کودک در سن ورود به پایه اول ابتدایی وجود داشته‌اند و چه تعداد از آنها ثبت‌نام کرده‌اند. اگر این دو آمار را از یکدیگر کم کنیم، مشخص می‌شود که آیا تعدادی از خانواده‌ها به دلایل مختلف از ثبت‌نام منصرف شده‌اند یا اساساً جمعیت هدف نسبت به سال قبل کاهش پیدا کرده است.»
اقتصاد تنها متهم کاهش فرزندآوری نیست
رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت کاهش فرزندآوری را ناشی از یک عامل واحد نمی‌داند و گفت: «موضوع جمعیت یک مسئله تک‌عاملی نیست. مسائل اقتصادی قطعاً تأثیرگذار است، اما مسائل فرهنگی، تغییر سبک زندگی، تغییر ارزش‌های افراد و مسائل ساختاری مانند اشتغال و تحصیلات نیز بر فرزندآوری اثر دارند.»
او با اشاره به تغییر شرایط اجتماعی زنان در چند دهه گذشته افزود: «اگر به ۵۰ یا ۶۰ سال قبل نگاه کنیم، تعداد زنان تحصیلکرده بسیار کمتر بود. شاید حدود ۱۰ درصد زنان دیپلم داشتند، اما امروز در بسیاری از دانشگاه‌ها تعداد زنان بیشتر است و بسیاری از اساتید دانشگاه نیز زنان هستند. تعداد زیادی از زنان نیز وارد بازار کار شده‌اند. به هر شکل، این سبک زندگی و شرایط اجتماعی، مدل دیگری از زندگی را می‌طلبد و همه این عوامل روی موضوع فرزندآوری تأثیرگذار هستند.»
سعیدی در عین حال به عوامل بهداشتی نیز اشاره کرد: «ناباروری در جمعیت‌های جدید ایران تا ۱۵ تا ۲۰ درصد نیز عنوان شده، در حالی که آمار جهانی حدود ۱۰ درصد است.»
ازدواج دیرتر؛ فرزند اول نزدیک پنج سال بعد
سعیدی یکی دیگر از عوامل مؤثر بر کاهش فرزندآوری را تغییر الگوی ازدواج دانست و گفت: «جوانان امروز کمتر ازدواج می‌کنند، دیرتر ازدواج می‌کنند و حتی پس از ازدواج نیز دیرتر تصمیم به فرزندآوری می‌گیرند.»
به گفته او، «در گذشته میانگین سن ازدواج زنان و مردان حدود ۲۰ تا ۲۵ سال بود، اما امروز این میانگین به حدود ۲۷ تا ۲۸ سال رسیده و به‌طور کلی حول‌وحوش ۲۸ سال است.»
او درباره فاصله ازدواج تا تولد نخستین فرزند نیز گفت: «در گذشته وقتی افراد ازدواج می‌کردند، معمولاً در دو سال نخست نخستین فرزند خود را به دنیا می‌آوردند، اما امروز میانگین سن تولد نخستین فرزند حدود چهار و نیم سال بعد از ازدواج است؛ یعنی تقریباً پنج سال پس از ازدواج، نخستین فرزند متولد می‌شود.»
زنان متأهل به‌طور میانگین ۲.۵ فرزند دارند
رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت درباره وضعیت فرزندآوری در سال ۱۴۰۴ گفت: «فرزندآوری در زنان متأهل در سن فرزندآوری، یعنی زنان ۱۵ تا ۴۹ سال که از نظر جمعیت‌شناسان این بازه معمولاً مبنای شاخص‌های جمعیتی است، در سال ۱۴۰۴ به‌طور میانگین حدود دو و نیم فرزند بوده است.»
او ادامه داد: «اگر زنان متأهل و مجرد را با هم در نظر بگیریم، میانگین به حدود ۱.۳۵ فرزند می‌رسد. یعنی به‌طور متوسط به ازای هر ۱۰ زن، حدود ۱۳ فرزند متولد شده است.»
سعیدی بر همین اساس تأکید کرد: «ازدواج در بحث فرزندآوری در کشور ما بسیار بسیار مهم است. چون جوانان دیر ازدواج می‌کنند و پس از ازدواج نیز دیرتر صاحب فرزند می‌شوند، شاخص‌های فرزندآوری ما افت کرده است.»
هنوز جمعیت ایران کم نشده؛ اما خطر از جایی دیگر می‌آید
سعیدی درباره آینده جمعیت ایران گفت: «ما سال گذشته حدود ۹۰۰ هزار تولد و حدود ۴۵۰ هزار فوت داشتیم؛ بنابراین هنوز رشد جمعیت ما مثبت است و حدود نیم درصد تا شش یا هفت دهم درصد برآورد می‌شود.».
اما ادامه کاهش ولادت‌ها می‌تواند این معادله را تغییر دهد. او توضیح داد: «اگر با همین روند پیش برویم، به دلیل سالمندشدن جامعه و افزایش تعداد مرگ‌ها، از یک طرف تعداد فوتی‌ها افزایش پیدا می‌کند و از طرف دیگر اگر تعداد ولادت‌ها افزایش پیدا نکند و کاهش آنها ادامه داشته باشد، تعداد تولد و مرگ به یکدیگر نزدیک می‌شود.»
او افزود: «حتی ممکن است در آینده تعداد ولادت‌ها از تعداد فوت‌ها کمتر شود؛ اتفاقی که در استان گیلان رخ داده است. در گیلان به ازای حدود ۱۰ فوت، حدود ۹ ولادت داریم و در نتیجه رشد جمعیت این استان کاهشی شده است.»
به گفته سعیدی، «در حال حاضر میانگین کشوری هنوز کاهشی نیست و رشد جمعیت مثبت است، اما اگر در یک تا دو دهه آینده دقیقاً با همین روند حرکت کنیم، ابتدا به یک نقطه صفر و پس از آن به رشد منفی جمعیت، یعنی کاهش جمعیت، خواهیم رسید.»
پنجره طلایی جمعیت در حال بسته‌شدن است؟
رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت درباره اهمیت جمعیت جوان گفت: «جمعیت هم فرصت است و هم تهدید. اگر جمعیت جوان زیادی داشته باشید، اما برای آنها شغل، ازدواج و امکانات زندگی را فراهم نکنید، این وضعیت می‌تواند برای جامعه بحران ایجاد کند؛ از بحران بیکاری گرفته تا شورش‌ها و اعتراضات اجتماعی و بسیاری از مسائل دیگر.»
او در مقابل، جمعیت جوان را یک فرصت مهم برای توسعه دانست: «جوامعی که جمعیت جوان زیادی دارند، در پنجره فرصت یا پنجره طلایی قرار دارند. جمعیت جوان در حقیقت پیشران نوآوری، تحول، توسعه و پیشرفت جامعه است.»
سعیدی افزود: «جمعیت جوان می‌تواند اقتدار و امنیت ملی را افزایش دهد، تحولات اجتماعی را سرعت ببخشد و تقریباً می‌توان گفت هرچه هست در جوانی است. جوان موتور محرک پیشرفت جامعه است.»
به گفته او، «وظیفه دولتمردان این است که وقتی جامعه جوان است، جمعیت را درست مدیریت کنند تا این وضعیت به بحران تبدیل نشود و بتوان از این فرصت برای توسعه زیرساخت‌های کشور در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، امنیتی و فرهنگی استفاده کرد.»
۱۲ درصد ایرانی‌ها سالمند هستند
سعیدی درباره وضعیت فعلی سالمندی گفت: «ما الان چیزی حدود ۱۲ درصد سالمند داریم. اگر این درصد را در جمعیت کشور ضرب کنیم، حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیون نفر بالای ۶۰ یا ۶۵ سال داریم.»
او تأکید کرد: «سالمندی به خودی خود بحران نیست. اگر زیرساخت‌های شما برای سالمندی آماده نباشد، سالمندی تبدیل به بحران می‌شود.»
به گفته سعیدی، سالمندان می‌توانند همچنان نقش اقتصادی و اجتماعی داشته باشند: «اگر سالمند ثروتمند، سالم و فعال داشته باشید و برای او در جامعه نقش تعریف کرده باشید، سالمندی می‌تواند فرصت باشد. فرد سالمند، فردی با کوهی از تجربه، ثروت، توانایی، سواد و علم است. اگر سالم باشد و فعال بماند، اگرچه از نظر سیستم دولتی بازنشسته شده است، اما می‌تواند بسیاری از کار‌های جدید را پیش ببرد.»
او افزود: «امروز مدیران شرکت‌های بسیار بزرگ را نگاه کنید. به ندرت جوان هستند و بسیاری از آنها افرادی هستند که پا به سن گذاشته‌اند، اما سالم، توانمند و باتجربه‌اند و ثروت و امکانات کافی دارند تا تصمیم بگیرند و تصمیمات خود را اجرایی کنند. چنین افرادی حتی می‌توانند صد‌ها جوان را به کار بگیرند و در مسیر اشتغال‌زایی نیز نقش داشته باشند.»
۳۰ میلیون سالمند در افق ۱۴۲۰؟
رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت گفت: «ما در دو دهه آینده به سمتی می‌رویم که حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد جامعه ما بالای ۶۰ تا ۶۵ سال باشند.»
او درباره پیامد این تغییر ساختار جمعیتی گفت: «نیاز به مراقبت و رسیدگی به سالمندان به شکل قابل توجهی افزایش پیدا خواهد کرد.»
سعیدی با اشاره به وضعیت فعلی نظام سلامت افزود: «همین الان که حدود ۱۰ درصد جامعه سالمند هستند، بیش از ۶۰ درصد تخت‌های نظام سلامت درگیر سالمندان است.»
او دلیل این فشار را نیز چنین توضیح داد: «سالمندی ما سالمندی سالم نیست. ما در یک دهه آخر عمر سالمندان با بیماری‌های مزمن، ناتوانی‌ها، آلزایمر، اختلالات ذهنی، اختلالات حرکتی و اختلالات بینایی و شنوایی مواجه هستیم.»
سعیدی تأکید کرد: «باید مقداری زودتر اقدام کنیم. همین الان هم دیر شده است، اما هنوز یک تا دو دهه فرصت داریم که زیرساخت‌ها را آماده کنیم؛ به‌خصوص برای دهه شصتی‌ها.»
دهه شصتی‌ها؛ موج بعدی سالمندی
سعیدی دهه شصتی‌ها را «یک موج جمعیتی» توصیف کرد و گفت: «دهه شصتی‌ها یک موج جمعیتی هستند، چون در آن دوره ولادت‌های بسیار بالایی داشتیم و حتی تا دو میلیون تولد در سال اتفاق می‌افتاد.»
او درباره اثر این موج در دوره‌های مختلف زندگی گفت: «وقتی دهه شصتی‌ها وارد مدارس شدند، با کمبود کلاس مواجه شدیم. وقتی وارد بازار کار شدند، شغل کم بود و برای هر فرصت شغلی چندین داوطلب وجود داشت. وقتی وارد دانشگاه شدند، با کمبود کرسی‌های دانشگاهی مواجه شدیم.»
به گفته سعیدی، اکنون مرحله بعدی این موج در حال نزدیک‌شدن است: «حالا وقتی وارد سالمندی شوند، یک موج سالمندی در جامعه ایجاد خواهد شد.»
او درباره زمان آغاز این موج گفت: «دهه شصتی‌ها را اگر ۶۰ سال جلو ببریم، به سال ۱۴۲۰ می‌رسیم؛ بنابراین از حدود سال ۱۴۲۰ باید منتظر موج ورود دهه شصتی‌ها به سالمندی باشیم و یک‌باره حجم زیادی از نیاز‌ها برای نظام سلامت، بازنشستگی و سایر حوزه‌ها ایجاد خواهد شد.»
سعیدی تأکید کرد: «طبیعتاً سیستم باید این مسائل را از قبل پیش‌بینی کند و آمادگی لازم را داشته باشد.»
ایران ۱۴۲۰؛ حدود ۹۲ تا ۹۵ میلیون نفر جمعیت
رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت درباره برآورد جمعیت ایران در دو دهه آینده گفت: «ما در دو دهه آینده، اگر با همین روند جلو برویم، به حدود ۹۰ تا ۱۰۰ میلیون نفر جمعیت خواهیم رسید.»
او در عین حال تأکید کرد: «نمی‌توان به‌طور قطعی گفت جمعیت حتماً ۱۰۰ میلیون نفر خواهد شد، چون شرایط اجتماعی بر زاد و ولد، مهاجرت، مرگ‌ومیر و بسیاری از مسائل دیگر تأثیر می‌گذارد.»
سعیدی در نهایت برآورد کرد: «احتمالاً در حدود سال ۱۴۲۰ با کشوری حدود ۹۲ تا ۹۵ میلیون نفری مواجه خواهیم بود که حدود ۳۰ میلیون نفر از جمعیت آن سالمند خواهند بود.»
در مجموع، تصویر ارائه‌شده از سوی رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت، از تغییر تدریجی، اما عمیق ساختار جمعیتی ایران حکایت دارد: جمعیت کشور هنوز کاهش نیافته و رشد آن مثبت است، اما تعداد تولد‌ها در حال کاهش است. همزمان، سن ازدواج افزایش یافته و فاصله ازدواج تا تولد نخستین فرزند تقریباً به پنج سال رسیده است.
در چنین شرایطی، اگر کاهش ولادت‌ها ادامه پیدا کند و همزمان با سالمندشدن جامعه تعداد مرگ‌ها افزایش یابد، فاصله میان تولد و مرگ کمتر خواهد شد و کشور می‌تواند در یک تا دو دهه آینده ابتدا به رشد صفر و سپس به رشد منفی جمعیت برسد. در همین بازه، دهه شصتی‌ها نیز وارد موج گسترده سالمندی خواهند شد؛ موجی که به گفته سعیدی می‌تواند نیاز‌های تازه و گسترده‌ای برای نظام سلامت، بازنشستگی و زیرساخت‌های مراقبتی ایجاد کند.
هوشنگ طالع در گفتگو با فراز:
چرا بنیاد شهید رئیسی ساختمان دولت را پس نمی‌دهد؟
یادمانده‌های ناخدا هوشنگ صمدی از دفاع مقدس
گفت‌وگوی فراز با مهدی نصرتی، اقتصاددان
- تازه‌ها
- پربازدیدها
حقوق ۶۵ دلاری در برابر سبد معیشت ۳۶۱ دلاری
هوشنگ طالع در گفتگو با فراز:
چرا بنیاد شهید رئیسی ساختمان دولت را پس نمی‌دهد؟
گفت‌وگوی فراز با سخنگوی صنعت آب کشور
گزارش تصویری اختصاصی فراز از مراسم بدرقه رهبر جان‌فدا
علی باقری دبیر کل حزب اطلاح‌طلب «عهد» در گفتگو با فراز: