آیا خرید محصولات کشاورزی از آمریکا به صرفه است؟ | ولخرجی یا قلابِ اقتصادی؟!

پول آزاد می‌شود؛ اما برای خرید کالای آمریکایی

در حالی که گفت‌و‌گو‌های ایران و آمریکا در ژوئن ۲۰۲۶ وارد مرحله تازه‌ای شده، اظهارات «جی‌دی ونس» معاون رئیس‌جمهور آمریکا از شکل متفاوتی از آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده ایران خبر می‌دهد. بر اساس طرح مطرح‌شده، منابع ارزی ایران به صورت نقدی در اختیار تهران قرار نمی‌گیرد و صرفاً امکان استفاده از آنها برای خرید محصولات کشاورزی آمریکا فراهم خواهد شد.

این پیشنهاد در شرایطی مطرح می‌شود که ایران حدود ۶ میلیارد دلار منابع ارزی در قطر و در مجموع نزدیک به ۲۴ میلیارد دلار دارایی بلوکه‌شده در خارج از کشور دارد. منابع مختلف ایرانی این پیشنهاد را تکذیب کردند، اما از سوی دیگر عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، نیز اعلام کرده است که اگر قیمت و کیفیت نهاده‌های آمریکایی نسبت به سایر کشور‌ها مناسب‌تر باشد، ایران مانعی برای خرید از آمریکا نخواهد داشت.

در نگاه اول، چنین سازوکاری می‌تواند راهی برای استفاده از منابعی باشد که سال‌ها خارج از دسترس اقتصاد ایران قرار داشته؛ اما پرسش اصلی اینجاست که آیا نهاده‌های آمریکایی واقعاً از نظر قیمت توان رقابت با تأمین‌کنندگان فعلی ایران را دارند؟

خرید محصولات کشاورزی از آمریکا به‌صرفه است؟

واقعیت این است که طی سال‌های اخیر بخش عمده خرید‌های وزارت جهاد کشاورزی و شرکت پشتیبانی امور دام از طریق شرکت‌های بزرگ آمریکایی و اروپایی انجام شده، اما مبادی اصلی تأمین، کشور‌هایی مانند برزیل بوده‌اند. به همین دلیل مقایسه قیمت نهاده‌های اصلی وارداتی ایران از مبدأ فعلی با مبدأ احتمالی آمریکا می‌تواند تصویری روشن‌تر از هزینه‌های این توافق ارائه دهد.

بررسی‌های خبرنگار اقتصادی فراز در قیمت‌های ژوئن ۲۰۲۶ نشان می‌دهد هر تن ذرت صادراتی آمریکا حدود ۲۰۵ دلار قیمت دارد؛ در حالی که همین محصول از برزیل با نرخ ۱۹۵ دلار عرضه می‌شود. اختلافی نزدیک به ۵ درصد. در بازار دانه سویا نیز هر تن محصول آمریکایی ۴۲۰ دلار قیمت دارد، اما سویا از برزیل با نرخ ۳۹۵ دلار قابل خریداری است که اختلافی حدود ۶ درصدی را نشان می‌دهد. وضعیت در بازار کنجاله سویا نیز مشابه است؛ محصول آمریکایی با قیمت ۳۲۰ دلار در هر تن عرضه می‌شود و معادل برزیلی آن حدود ۳۰۰ دلار قیمت دارد.

اما تفاوت قیمت تنها به نرخ کالا محدود نمی‌شود. هزینه حمل دریایی نیز در این محاسبات نقش تعیین‌کننده‌ای دارد. کرایه حمل با کشتی‌های بزرگ پاناماکس که ۶۰ تا ۷۰ هزار تن ظرفیت دارد، از بنادر خلیج آمریکا به بنادر ایران بین ۵۰ تا ۶۰ دلار در هر تن برآورد می‌شود؛ در حالی که حمل همین کالا‌ها از بنادر پاراناگوا و سانتوس برزیل به ایران بین ۴۰ تا ۵۰ دلار هزینه دارد.

با احتساب قیمت کالا و هزینه حمل تا مقصد یا همان نرخ CFR، هر تن ذرت وارداتی از آمریکا حداقل ۲۵۵ دلار برای ایران تمام می‌شود؛ در حالی که همین کالا از برزیل حدود ۲۴۰ دلار هزینه دارد. دانه سویا از آمریکا به حدود ۴۷۰ دلار در هر تن می‌رسد، اما نمونه برزیلی آن نزدیک به ۴۴۰ دلار تمام می‌شود. در مورد کنجاله سویا نیز نرخ CFR آمریکا حدود ۳۷۰ دلار و نرخ برزیل حدود ۳۴۰ دلار در هر تن برآورد می‌شود.

این اعداد اگرچه ممکن است با توجه به شرایط بازار و هزینه‌های حمل‌ونقل چند درصد نوسان داشته باشند، اما یک نتیجه روشن را نشان می‌دهند؛ واردات نهاده‌های اصلی کشاورزی از آمریکا حداقل حدود ۷ درصد گران‌تر از واردات همین کالا‌ها از برزیل خواهد بود.

هزینه پنهان یک محدودیت

اگر فرض شود ایران بتواند تمام ۲۴ میلیارد دلار منابع بلوکه‌شده خود را صرف خرید نهاده‌های کشاورزی کند، اختلاف حداقل ۷ درصدی میان قیمت‌های آمریکا و برزیل معنایی فراتر از چند دلار در هر تن پیدا می‌کند. این شکاف قیمتی در مقیاس کل منابع بلوکه‌شده معادل حدود یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون دلار هزینه اضافی خواهد بود؛ رقمی که عملاً بخشی از ارزش واقعی دارایی‌های ایران را از بین می‌برد.

به بیان دیگر، حتی اگر منابع بلوکه‌شده ایران روی کاغذ آزاد شوند، محدود شدن محل مصرف آنها به کالا‌های آمریکایی می‌تواند بخشی از این دارایی‌ها را به صورت غیرمستقیم مستهلک کند. در چنین شرایطی، موضوع فقط دسترسی به پول‌های بلوکه‌شده نیست؛ بلکه میزان قدرت انتخاب ایران در هزینه‌کرد این منابع است. هرچه دامنه انتخاب محدودتر شود، ارزش اقتصادی این منابع نیز کاهش می‌یابد.

از همین منظر، پیشنهاد مطرح‌شده در مذاکرات را می‌توان نوعی آزادسازی مشروط دانست؛ مدلی که اگرچه مسیر دسترسی به بخشی از دارایی‌های بلوکه‌شده را باز می‌کند، اما همزمان هزینه‌ای پنهان را نیز بر اقتصاد ایران تحمیل خواهد کرد؛ هزینه‌ای که بر اساس محاسبات فعلی، می‌تواند به بیش از یک و نیم میلیارد دلار برسد.

البته ماجرا فقط به محاسبات اقتصادی محدود نمی‌شود. اگرچه در منطق کوتاه‌مدت، خرید اجباری نهاده‌های کشاورزی از آمریکا هزینه بیشتری را به اقتصاد ایران تحمیل می‌کند و از منظر قیمت تمام‌شده، گزینه‌ای به‌صرفه‌تر از تأمین‌کنندگان فعلی مانند برزیل به نظر نمی‌رسد، اما برخی کارشناسان معتقدند این مدل می‌تواند یک مزیت سیاسی و راهبردی برای پایداری توافق احتمالی داشته باشد.

 به باور آنها، یکی از نقاط ضعف برجام این بود که آمریکا برخلاف شرکت‌های اروپایی، سهم قابل توجهی از منافع اقتصادی توافق نداشت و به همین دلیل انگیزه کمتری برای حفاظت از آن در ساختار سیاسی واشنگتن وجود داشت. در مقابل، اگر بخشی از منابع بلوکه‌شده ایران به خرید کالا از شرکت‌های آمریکایی گره بخورد، منافع اقتصادی مستقیمی برای تولیدکنندگان و صادرکنندگان آمریکایی ایجاد خواهد شد؛ منافعی که می‌تواند به شکل‌گیری ذی‌نفعان اقتصادی جدید در داخل آمریکا منجر شود و در نتیجه، انگیزه سیاسی برای حفظ و اجرای توافق را افزایش دهد. از این منظر، هزینه‌ای که امروز در قالب خرید گران‌تر پرداخت می‌شود، ممکن است از نگاه طراحان این مدل، نوعی حق بیمه برای افزایش دوام توافق در آینده تلقی شود.