چرا تفاهم‌نامه آتش‌بس ایران و آمریکا از هم پاشیده است؟

خصومت‌های تجدیدشده میان ایالات متحده و ایران، در حال فرسایش توافق موقتی است که در ماه ژوئن امضا شده بود؛ موضوعی که نشان‌دهنده اختلافات بر سر تنگه هرمز و سایر مسائل است و دشواری‌های پیش‌روی تلاش‌ها برای تضمین صلحی پایدار را برجسته می‌کند.

تفاهم‌نامه ۱۴ ماده‌ای اسلام‌آباد، پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز برای کشتی‌های تجاری را اعلام کرد. اما تحلیلگران می‌گویند متن آن در نقاط کلیدی مبهم بود و مسائل دشوار - به‌ویژه سرنوشت برنامه هسته‌ای ایران - را به مرحله دوم مذاکرات موکول کرد.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، هفته گذشته توافق اولیه آتش‌بس را «پایان‌یافته» اعلام کرد و گفت مقامات ایرانی به توافقاتی که مذاکره کرده بودند، پایبند نیستند. دوشنبه، او گفت ایالات متحده احتمالاً کنترل تنگه هرمز را در دست خواهد گرفت. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، روز دوشنبه واشنگتن را متهم کرد که تفاهم‌نامه را «به بحران کشانده» و گفت واشنگتن پیوسته تعهدات خود را نقض کرده است.

پس از آغاز جنگ با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه، تهران عملاً تنگه هرمز را بست؛ مسیر آبی که یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از طریق آن حمل می‌شد. ماده ۵ تفاهم‌نامه می‌گوید ترافیک کشتی‌های تجاری بلافاصله آغاز می‌شود و ایران «تمام تلاش خود را برای عبور ایمن کشتی‌های تجاری بدون هزینه به مدت ۶۰ روز از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس به کار خواهد گرفت.»

تهران این را به عنوان به رسمیت شناختن حق خود برای مدیریت کل آبراه از سوی آمریکا تفسیر می‌کند، هرچند بدون دریافت هزینه یا عوارض به مدت دو ماه. ایالات متحده و کشور‌های خلیج فارس این تفسیر را رد می‌کنند و معتقدند این عبارت صرفاً به این معناست که ایران باید عبور ایمن کشتی‌ها را تسهیل کند و محدودیت‌هایی با پشتیبانی زور اعمال نکند. آمریکا گفته است که تنگه بدون عوارض باقی خواهد ماند.

ایران هفته گذشته بر روی کشتی‌هایی که ادعا می‌کرد سعی داشتند از مسیری تاییدنشده از آبراه عبور کنند، آتش گشود و دوباره آن را مسدود اعلام کرد. مرکز اطلاعات دریایی مشترک نیروی دریایی آمریکا یکشنبه اعلام کرد مسیر جنوبی از طریق تنگه همچنان در دسترس است و برای پذیرش ترافیک دوطرفه گسترش یافته است.