راهکارهایی برای مساله بنزین؛ به سود طبقات فرودست

گره زدن تمامی معادلات پیچیده ناترازی سوخت به یک عدد ساده روی پمپ بنزین، در واقع نادیده گرفتن رفتار اقتصادی شهروندان و فشار سنگینی است که ناخواسته روی معیشت طبقات فرودست و کارگر آوار می‌شود؛ رویکردی که مؤسسه سیاست‌گذاری حمل‌ونقل و توسعه (ITDP) در گزارش‌های تخصصی خود پیرامون مدیریت تردد درون شهری (Travel Demand Management) یا (TDM) بار‌ها نسبت به پیامد‌های مخرب معیشتی و شکست آن هشدار داده است.

شوک‌های قیمتی پیش از آنکه زورش به خودرو‌های پرمصرف ثروتمندان برسد، سفره اقشار کم‌برخوردار را که سهمی در ایجاد این ناترازی نداشته‌اند، کوچک‌تر می‌کند.

تجربیات کلان‌شهر‌های موفق جهان نشان می‌دهد که دولت‌های پیشرو بجای تحمیل شوک‌های قیمتی، هزینه «استفاده و مالکیت خودروی شخصی» را از سرچشمه مدیریت کرده و با توسعه زیرساخت‌ها، گزینه‌های جایگزین را برای شهروندان به‌ویژه طبقه کارگر، ارزان و فراگیر کرده‌اند.

در این میان، مرور آثار متفکران برجسته شهرسازی نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با تغییر کالبد شهر، رفتار ترافیکی شهروندان را به نفع عموم جامعه دگرگون کرد.

جان گیل مشهور جان پکا (Jan Gehl)، معمار و نظریه‌پرداز برجسته دانمارکی، در کتاب کلاسیک و مرجع خود با عنوان «زندگی بین ساختمان‌ها: استفاده از فضای عمومی» (Life Between Buildings) به‌دقت اثبات می‌کند که کیفیت شهر‌ها نه بر اساس سرعت عبور خودروها، بلکه بر اساس اصالت حضور انسان و پیاده‌مداری سنجیده می‌شود.

پکا معتقد است تا زمانی که کلان‌شهر‌ها به تسخیر خودرو‌های تک‌سرنشین درآیند، تلاش برای کنترل مصرف سوخت از طریق جریمه‌های قیمتی بی‌معنی خواهد بود.

با الهام از همین رویکرد انسان‌محور و الگو‌های مدرن مدیریت تقاضای سفر، شهرداری پاریس با بالا بردن نرخ پارکومتر‌ها و تبدیل فضا‌های پارک حاشیه‌ای به پیاده‌راه‌ها و مسیر‌های دوچرخه، استفاده روزانه از خودروی شخصی در مرکز شهر را از نظر اقتصادی غیراقتصادی کرده است.

همچنین کلان‌شهر لندن نیز با اجرای طرح عوارض ترافیکی برای ورود به هستهء مرکزی، تقاضای سفر با خودروی شخصی را از مبدأ کنترل می‌کند.

فراتر از مدیریت فضا‌های تردد، پژوهش‌های مستند شده در کتاب «مدیریت ترافیک و سیاست‌های خودرو در سنگاپور» نشان می‌دهند که برخی اقتصاد‌ها اساساً اجازه شکل‌گیری تقاضای مازاد برای بنزین را از طریق کنترل مالکیت نمی‌دهند.

سنگاپور با استناد به مدل‌های مدیریت متمرکز تقاضا و اجرای سیستم سخت‌گیرانه فروش مجوز‌های محدود و گران‌قیمت ۱۰ ساله برای خرید خودرو ملقب به سیستم COE، مالکیت خودرو را به یک کالای لوکس تبدیل کرده است؛ به طوری که شهروند پیش از فکر کردن به مصرف بنزین، با مانع بازدارنده هزینه مالکیت مواجه می‌شود، در حالی که سود حاصل از آن صرف تقویت ناوگان عمومی طبقه ضعیف می‌شود.

از سوی دیگر، بررسی مستندات مؤسسه ITDP ثابت می‌کند که ابزار مدیریت تقاضای سوخت زمانی اثربخش است که گزینه جایگزین کارآمد و ارزان‌قیمت روی میز شهروند قرار داشته باشد تا اقشار فرودست مجبور به پرداخت هزینه‌های سنگین نباشند.

آلمان با ارائه بلیط‌های ارزان‌قیمت سراسری برای ناوگان حمل‌ونقل عمومی و لوکزامبورگ با برداشتن کامل هزینه‌ها و رایگان کردن سراسری قطار و اتوبوس، انگیزه استفاده از خودروی شخصی را به حداقل رسانده‌اند تا شهروندان بدون فشار اقتصادی به سمت حمل‌ونقل پاک بروند.

از سوی دیگر، بررسی پژوهش‌های منتشرشده در مؤسسه مطالعات انرژی آکسفورد (OIES) و الگو‌های نظری مطرح‌شده توسط اقتصاددانان انرژی پیرامون «سهمیه‌های معامله‌پذیر سوخت» نشان می‌دهد که می‌توان از ابزار‌های بازارمحور غیرتورمی برای توزیع عادلانه منافع بهره برد.

در این مدل که ریشه در پژوهش‌های اقتصاد انرژی دانشگاه‌های معتبر جهانی دارد، بجای ایجاد شوک قیمتی، سهمیه پایه عادلانه به همه افراد تعلق می‌گیرد و کسانی که خودرو ندارند یا کم‌مصرف هستند (عمدتاً اقشار متوسط و کم‌درآمد)، می‌توانند سهمیه مازاد خود را در یک بستر شفاف به مصرف‌کنندگان سنگین بفروشند؛ سازوکاری که بدون ایجاد التهاب معیشتی در بازار عمومی، مصرف را تعدیل و به توزیع ثروت کمک می‌کند.

نگاهی به این تجربیات جهانی و شرایط اقتصاد ایران نشان می‌دهد که بحران ناترازی سوخت در کشور ما بیش از هر چیز معلول سرکوب ساختاری در بخش حمل‌ونقل عمومی و بی‌توجهی به معیشت شهروندان است.

تا زمانی که شبکه مترو و اتوبوس‌رانی توسعه نیافته و هزینه‌های جانبی استفاده از خودروی شخصی به صورت متوازن بازتعریف نشود، جراحی‌های قیمتی صرفاً به التهاب معیشتی و فشار بر طبقات پایین منجر خواهد شد.

سیاست‌گذار پیش از دست بردن به اعداد روی مانیتور پمپ بنزین، باید زیرساخت عبور از خودرومحوری و صیانت از سفره کارگران را تکمیل کند.

منابع و مستندات پژوهشی:

۱. کتاب «زندگی بین ساختمان‌ها: استفاده از فضای عمومی» نوشته جان پکا (Jan Gehl)، انتشارات آوند پدیا / Island Press (مرجع نظریه‌های پیاده‌مداری و انسان‌محوری در طراحی شهری).

۲. گزارش‌های تخصصی مؤسسه سیاست‌گذاری حمل‌ونقل و توسعه (ITDP) پیرامون مدیریت تقاضای سفر (TDM) و الگو‌های توسعه حمل‌ونقل عمومی پاک در اروپا و آسیا

۳. مستندات اجرایی و پژوهشی شهرداری پاریس در حوزه حذف پارکینگ‌های حاشیه‌ای و توسعه مسیر‌های دوچرخه و پیاده‌راه‌ها.

۴. کتاب «مدیریت ترافیک و سیاست‌های خودرو در سنگاپور» نوشته دابلیو جی رابینسون (W.G. Robinson)، انتشارات مرجع اقتصاد شهری (پژوهش جامع پیرامون مکانیزم سخت‌گیرانه کنترل مالکیت و سیستم COE).