بمباران انبار نفت، درختان چیتگر را خشک کرده است؟

به گزارش فراز، این پاسخ، پرسشی مهم را پیش روی وضعیت بحرانی یکی از مهم‌ترین عرصه‌های جنگلی دست‌کاشت تهران می‌گذارد: آیا دود و آلاینده‌های ناشی از انفجار مخازن نفتی و بارش‌های آلوده‌ای که پس از آن گزارش شدند، فشار مضاعفی بر درختانی وارد کرده‌اند که پیش از این نیز با کم‌آبی، کاهش بارندگی، آلودگی مزمن هوا، ضعف زیرساخت‌های آبیاری و گسترش آفات دست‌وپنجه نرم می‌کردند؟

در پی حملات به انبارهای نفتی اطراف تهران در ۱۶ و ۱۷ اسفند ۱۴۰۴، دود غلیظ ناشی از آتش‌سوزی‌ها و گزارش‌هایی از بارش سیاه و اسیدی نگرانی‌هایی درباره پیامدهای زیست‌محیطی این حوادث ایجاد کرد.صبح فردای آن روز تهران سیاه بود و آسمانش فیروزه ای نبود،باران ریزی می آمد اما به جای اینکه بشوید ،می آلود...!

 دیده‌بان حقوق بشر نیز با اشاره به گزارش‌هایی از نشستن دوده بر خودروها، گیاهان و سطوح بیرونی، درباره احتمال ورود آلاینده‌ها به خاک و منابع آب هشدار داده است. بااین‌حال، هنوز نمی‌توان سهم این رخدادها را در آسیب‌دیدگی درختان چیتگر به‌طور دقیق تعیین کرد؛ برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای، بررسی نمونه‌های باران، خاک، آب و بافت گیاهان در این محدوده ضروری است.

خطر آلودگی آب و خاک و باران‌های اسیدی

پیامدهای احتمالی انفجارهای نفتی تنها به آلودگی هوا و استنشاق دود محدود نمی‌شود. مهدی زارع، استاد پژوهشکده زمین‌شناسی، در گفت‌وگو با رویداد۲۴ درباره پیامدهای زیست‌محیطی بمباران‌ها هشدار داده است. به گفته او، انفجارها می‌توانند مواد سمی و غیرآلی را در محیط آزاد کنند و زمینه‌ساز پدیده‌هایی مانند باران اسیدی و انتشار اکسیدهای نیتروژن و گوگرد شوند. این ترکیبات می‌توانند به اسیدی‌شدن آب‌ها و خاک، آسیب به آبزیان و اختلال در کشاورزی و جنگل‌ها منجر شوند.

زارع همچنین نسبت به آلودگی خاک و آب‌های زیرزمینی بر اثر فلزات سنگین و باقی‌مانده‌های سمی هشدار داده است؛ آلاینده‌هایی که در صورت ورود به محیط، ممکن است پیامدهایی فراتر از زمان وقوع انفجار داشته باشند. باقی‌ماندن این مواد در خاک و آب می‌تواند سلامت اکوسیستم‌ها را در بلندمدت تهدید کند و در مناطق خشک، انتقال ذرات آلوده به‌وسیله باد نیز بر گستره انتشار آن‌ها بیفزاید.

این هشدارها از نظر بررسی وضعیت چیتگر اهمیت دارند؛ زیرا آلودگی احتمالی ناشی از آتش‌سوزی مخازن نفتی می‌تواند از مسیرهای مختلفی بر پوشش گیاهی اثر بگذارد: ذرات معلق ممکن است روی برگ‌ها بنشینند، ترکیبات آلاینده با بارش به سطح خاک منتقل شوند و برخی مواد نیز در صورت نفوذ به خاک یا منابع آب، در معرض جذب گیاهان قرار گیرند. بااین‌حال، اظهارات زارع درباره خطرات عمومی آلودگی‌های ناشی از انفجارها، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که درختان چیتگر در معرض چه نوع آلاینده‌هایی قرار گرفته‌اند یا چه میزان آسیب دیده‌اند. برای روشن‌شدن این موضوع، لازم است ترکیب شیمیایی بارش‌های پس از انفجار، وضعیت خاک و آب و آثار احتمالی آلاینده‌ها بر برگ‌ها و بافت درختان در محدوده چیتگر بررسی شود.

درختانی که پیش از انفجارها هم در بحران بودند

ابعاد بحران چیتگر، حتی پیش از بررسی پیامدهای احتمالی انفجارهای نفتی، نگران‌کننده است. به گفته شعبانیان، ۴۱ درصد درختان این پارک جنگلی کاملاً خشک شده‌اند و ۲۸ درصد دیگر نیز در وضعیت بحرانی قرار دارند. این ارقام نشان می‌دهد که بخش بزرگی از پوشش درختی چیتگر در برابر فشارهای محیطی آسیب‌پذیر شده است؛ بنابراین، بررسی هر عامل تازه‌ای که می‌تواند بر سلامت درختان اثر بگذارد، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

جنگل‌کاری چیتگر از دهه ۱۳۴۰ آغاز شد و شمار زیادی از درختان آن اکنون بیش از ۶۰ سال عمر دارند. این عرصه در طول دهه‌های گذشته با تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب و آلودگی هوای تهران روبه‌رو بوده است. شعبانیان می‌گوید این جنگل‌کاری در گذشته از برنامه فنی و جنگل‌شناسی منسجمی برخوردار نبوده و اکنون تهیه چنین برنامه‌ای در دستور کار قرار گرفته است؛ برنامه‌ای که اجرای آن برای احیای تدریجی چیتگر ممکن است حدود ۱۰ سال زمان ببرد.

آلودگی چگونه بر درختان اثر می‌گذارد؟

درختان از طریق روزنه‌های برگ، دی‌اکسیدکربن را برای فتوسنتز جذب و گازهای دیگر را مبادله می‌کنند. آلاینده‌های هوا می‌توانند عملکرد این روزنه‌ها را مختل کنند و در فرایند فتوسنتز و تبادلات گازی اختلال به وجود آورند. هنگامی که درخت با کم‌آبی و تنش‌های محیطی دیگر نیز مواجه باشد، این فشارها می‌توانند هم‌زمان عمل کنند و توان آن را برای مقابله با بیماری‌ها و آفات کاهش دهند.

شعبانیان در پاسخ به پرسش درباره اثر انفجارهای نفتی بر تبادلات گازی و سلامت درختان، تأثیر آلودگی را قطعی و قابل‌توجه دانسته، اما تصریح کرده است که مطالعه علمی اختصاصی درباره پیامدهای همین انفجارها بر درختان چیتگر انجام نشده است. این تمایز مهم است: سازوکار اثرگذاری آلودگی بر گیاهان شناخته‌شده است، اما میزان خسارت ناشی از یک رخداد مشخص را نمی‌توان بدون نمونه‌برداری و اندازه‌گیری میدانی تعیین کرد.

در مورد بارش‌های موسوم به «باران اسیدی» نیز همین احتیاط لازم است. ورود ترکیبات آلاینده به جو و ترکیب آن‌ها با رطوبت می‌تواند به اسیدی‌شدن بارش منجر شود؛ بارشی که در صورت وجود ترکیبات زیان‌آور، ممکن است بر برگ‌ها، خاک و منابع آب اثر بگذارد. بااین‌حال، گزارش‌شدن باران سیاه یا اسیدی به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که بارش در محدوده چیتگر چه ترکیباتی داشته یا چه میزان خسارت به درختان وارد کرده است.

کم‌آبی؛ زمینه‌ای که درختان را آسیب‌پذیر کرد

بحران چیتگر از سال‌های پیش و در پی مجموعه‌ای از عوامل شکل گرفته است. شعبانیان می‌گوید: میزان بارندگی تهران که در گذشته حدود ۲۵۰ تا ۲۸۰ میلی‌متر بود، در سال‌های اخیر به کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر رسیده و در برخی دوره‌ها حدود ۹۵ میلی‌متر گزارش شده است. کاهش بارش، محدودیت تأمین آب و ضعف زیرساخت‌های آبیاری، درختان این پارک را در معرض تنش شدید آبی قرار داده‌اند.

در کنار کم‌آبی، ترکیب گونه‌های کاشته‌شده نیز محل انتقاد است. غلبه گونه‌هایی مانند کاج تهران و سرو نقره‌ای، بدون توجه کافی به تناسب گونه با شرایط اقلیمی و منابع آب، آسیب‌پذیری این عرصه را افزایش داده است. به گفته شعبانیان، بخشی از گونه‌ها باید حدود ۱۵ سال پیش با گونه‌های مناسب‌تر جایگزین می‌شدند. در چنین شرایطی، آلودگی ناشی از آتش‌سوزی مخازن نفتی را باید عاملی احتمالی در کنار مجموعه‌ای از فشارهای مزمن دانست، نه توضیحی مستقل برای خشکیدگی گسترده درختان.

آفات؛ عامل مستقل یا پیامد ضعف درختان؟

شعبانیان توضیح می‌دهد:گسترش آفات در بسیاری از موارد پس از تضعیف درختان بر اثر خشکسالی، تنش اقلیمی، آلودگی و مدیریت نامناسب شدت می‌گیرد. درختی که به‌دلیل کم‌آبی و اختلال در عملکرد فیزیولوژیک خود ضعیف شده، توان کمتری برای مقابله با آفات و بیماری‌ها دارد. از این منظر، اگر آلودگی ناشی از انفجارها نیز بر سلامت درختان چیتگر اثر گذاشته باشد، ممکن است به فشارهای پیشین افزوده و آسیب‌پذیری آن‌ها را بیشتر کرده باشد؛ اما اثبات این ارتباط به بررسی علمی نیاز دارد.

در همین حال، حدود ۸ هزار درخت در فرایند قطع قرار دارند و نظارت بر علامت‌گذاری و قطع آن‌ها بر عهده سازمان منابع طبیعی است. شهرداری نیز از برنامه کاشت حدود ۳۰ هزار نهال در سال جاری خبر داده و سال گذشته حدود ۲۸ هزار نهال کاشته است. بااین‌حال، توسعه جنگل‌کاری بدون تأمین آب و ایجاد زیرساخت مناسب آبیاری نمی‌تواند راهکاری پایدار باشد. شعبانیان تأکید دارد که تا پیش از فراهم‌شدن این زیرساخت‌ها، باید در گسترش عرصه‌های کاشت احتیاط کرد.

ضرورت بررسی علمی پس از انفجارها

پس از تشدید بحران، اقداماتی اضطراری از جمله استفاده از ۷۰ تا ۸۰ تانکر آب در روز طی پنج تا شش روز و فعالیت حدود ۱۰۰ نیروی کار برای اصلاح تشتک‌ها و مسیرهای هدایت آب انجام شده است. همچنین تشکیل کمیته فنی و کارگروه‌هایی برای بررسی مسائل جنگل، آب و خاک و سلامت گیاهان در دستور کار قرار گرفته است.

اما در کنار اقدامات مربوط به کم‌آبی و احیای جنگل، لازم است پیامدهای احتمالی انفجارهای نفتی نیز به‌صورت مشخص بررسی شود. نمونه‌برداری از بارش‌های پس از حادثه، اندازه‌گیری اسیدیته خاک و آب، بررسی رسوبات و آلاینده‌ها روی برگ‌ها و سنجش سلامت بافت‌های گیاهی می‌تواند روشن کند که آیا آلودگی‌های ناشی از آتش‌سوزی به چیتگر رسیده و چه اثری بر درختان گذاشته است.

نشانه‌های خشکیدگی و ضعف درختان به مشکلاتی قدیمی‌تر، از جمله کاهش بارندگی، کمبود آب، ترکیب نامتناسب گونه‌ها و ضعف مدیریت جنگل‌کاری، بازمی‌گردد. بااین‌حال، تأکید شعبانیان بر تأثیر آلودگی و هشدار کارشناسان درباره خطرات احتمالی آلودگی آب و خاک، ضرورت بررسی این عامل تازه را جدی‌تر می‌کند. پرسش اصلی اکنون فقط این نیست که چرا درختان چیتگر خشک شده‌اند؛ بلکه این است که آیا آلودگی‌های اخیر روند تضعیف آن‌ها را تشدید کرده‌اند و اگر چنین بوده، میزان و گستره این آسیب چقدر است؟ پاسخ قطعی، نه با گمانه‌زنی، بلکه با مطالعه علمی و انتشار نتایج آن به دست می‌آید.