دختران برای به‌دست‌آوردن حقوق خود هزینه داده‌اند| حقوقی که در ایران هنوز به رسمیت شناخته نشده است!

شهلا اعزازی، جامعه‌شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، با انتقاد از محدودیت‌های قانونی و اجتماعی پیش روی دختران در ایران می‌گوید: دختران حتی در برخورداری از حقوق اولیه‌ای مانند تحصیل، انتخاب سبک زندگی و تصمیم‌گیری درباره آینده خود با موانع متعددی روبه‌رو هستند. به گفته او، ازدواج زودهنگام، محدودیت‌های ورزشی و شغلی و نظارت خانواده و نهاد‌های رسمی بر زندگی دختران، فاصله میان حقوق مورد انتظار و واقعیت زندگی آنان را نشان می‌دهد؛ فاصله‌ای که دختران برای تغییر آن، به‌ویژه در سال‌های اخیر، تلاش‌های پرهزینه‌ای کرده‌اند.

شهلا اعزازی، پژوهشگر اجتماعی و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، در گفت‌و‌گو با فراز، به مناسبت روز جهانی دختر، با تأکید بر اینکه نمی‌توان از حقوق مشخص و تضمین‌شده‌ برای دختران در همه حوزه‌های زندگی سخن گفت، اظهار کرد: « یکی از حقوق مهم، آموزش است. اما حتی در مناطق محروم نیز دختران گاهی از همین حق محروم می‌شوند.»

او با اشاره به موانع اقتصادی و خانوادگی ادامه داد: در برخی خانواده‌ها، دختران به‌جای ادامه تحصیل ناچارند در کار‌های خانه کمک کنند یا برای ازدواج زودهنگام تحت فشار قرار می‌گیرند. به گفته اعزازی، این وضعیت نشان می‌دهد که حتی برخورداری از حق آموزش نیز برای همه دختران به یک اندازه امکان‌پذیر نیست.

ازدواج زودهنگام؛ تصمیمی که به دختران واگذار نمی‌شود

این جامعه‌شناس یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های پیش روی دختران را ازدواج زودهنگام دانست و گفت این مسئله تنها به مناطق محروم محدود نیست و در شهر‌های بزرگ، از جمله تهران، نیز به دلایل مختلف و گاه با انگیزه‌های اقتصادی رخ می‌دهد.

اعزازی با اشاره به اینکه در چنین شرایطی تصمیم‌گیری درباره زندگی دختران ممکن است به خانواده واگذار شود، توضیح داد: «دختران حقوقی ندارند، مگر آن چیزی که خودشان بخواهند برای خودشان به دست بیاورند؛ مثلاً آزادی‌های شخصی و حق تصمیم‌گیری درباره زندگی‌شان.»

او با اشاره به تفاوت میان سن برخورداری از برخی حقوق اجتماعی و سن قانونی ازدواج افزود: در حالی که ۱۸سالگی در بسیاری از حوزه‌ها مرز ورود به بزرگسالی قانونی محسوب می‌شود، سن قانونی ازدواج برای دختران ۱۳ سال تمام شمسی است و ازدواج در سنین پایین‌تر نیز با رعایت شرایط و مجوز‌های قانونی امکان‌پذیر است. به گفته او، همین وضعیت و استمرار ازدواج کودکان نشان می‌دهد که بحث حقوق دختران را نمی‌توان صرفاً به وجود قوانین عمومی درباره کودکان محدود کرد.

از گواهینامه موتور تا ورود به ورزشگاه

اعزازی با اشاره به محدودیت‌هایی که دختران در برخی حوزه‌های اجتماعی تجربه می‌کنند، گفت بخشی از این محدودیت‌ها به فعالیت‌هایی مربوط است که برای پسران یا مردان امکان‌پذیر است، اما دختران برای برخورداری از آنها با موانع قانونی، اجرایی یا عرفی روبه‌رو می‌شوند.

او به موضوعاتی مانند گواهینامه موتورسیکلت، حضور در ورزشگاه‌ها، دوچرخه‌سواری و محدودیت‌های برخی رشته‌های دانشگاهی اشاره کرد و گفت: «بعضی از حقوق اجتماعی که برای همه وجود دارد، از دختر‌ها سلب شده است.»

به گفته این پژوهشگر اجتماعی، محدودیت‌ها فقط به قوانین رسمی خلاصه نمی‌شوند؛ در برخی موارد، رویه‌های اجرایی و نظارت‌های اجتماعی نیز دامنه انتخاب دختران را محدود می‌کند. از همین رو، بررسی وضعیت حقوق دختران نیازمند توجه هم‌زمان به قوانین، نحوه اجرای آنها و رفتار‌های اجتماعی است.

دختران برای حق انتخاب هزینه داده‌اند

این عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به تحولات اجتماعی پس از اعتراضات سال ۱۴۰۱ و جنبش «زن، زندگی، آزادی» گفت دختران و زنان برای دستیابی به حق انتخاب در پوشش و سبک زندگی خود تلاش‌های فراوانی کرده‌اند و در این مسیر با خطرات و هزینه‌های سنگینی مواجه شده‌اند.

اعزازی تأکید کرد: «خیلی‌ها می‌گویند بعد از آن، دولت تغییر کرده و این آزادی‌ها را داده است؛ اما یادمان نرود که دختران برای اینکه بتوانند آن‌طور که می‌خواهند، با حجاب یا بدون حجاب و با انتخاب پوشش خودشان در جامعه حضور داشته باشند، هزینه‌های بسیار زیادی داده‌اند.»

او افزود که نمی‌توان تغییرات مشاهده‌شده در رفتار اجتماعی را صرفاً به اعطای آزادی از سوی نهاد‌های رسمی نسبت داد؛ زیرا بخش مهمی از این تغییرات حاصل تلاش خود دختران و زنان برای به‌دست‌آوردن حق انتخاب بوده است.

آگاهی از حقوق، از مدرسه آغاز می‌شود

اعزازی با تأکید بر نقش نسل نوجوان در مطالبه حقوق اجتماعی گفت دختران در سنین پایین‌تر نیز نسبت به محدودیت‌های موجود آگاه شده‌اند و برای بیان خواسته‌های خود تلاش می‌کنند. به گفته او، اعتراض به اجبار‌ها و محدودیت‌های محیط مدرسه را نیز باید در همین چارچوب بررسی کرد.

او درباره انگیزه این کنشگری توضیح داد: «گویا این آگاهی را به دست آورده‌اند که آینده آنان در این جامعه چندان درخشان نیست و اگر خودشان اقدامی نکنند، هیچ‌کس دیگری اقدام نمی‌کند.»

این جامعه‌شناس معتقد است دختران، چه زیر ۱۸ سال و چه در سنین بالاتر، برای دستیابی به حق انتخاب درباره زندگی و بدن خود تلاش می‌کنند. تلاشی که از نگاه او نشان‌دهنده مطالبه برابری و به‌رسمیت‌شناخته‌شدن حقوق فردی آنان است.

اعزازی در جمع‌بندی دیدگاه خود تأکید کرد که مسئله حقوق دختران را نباید تنها در مناسبت‌هایی مانند روز جهانی دختر به یاد آورد. سنجش وضعیت آنان نیازمند بررسی واقعی دسترسی به آموزش، میزان ازدواج‌های زودهنگام، محدودیت‌های اجتماعی و فرصت‌های برابر برای انتخاب مسیر زندگی است. شاخص‌هایی که نشان می‌دهند حقوق اعلام‌شده تا چه اندازه در زندگی روزمره دختران تحقق پیدا کرده‌اند.