ارز تک نرخی در دوراهی رویا و سراب

«قرار است ارز تک نرخی شود». این جمله‌ای است که با شروع تلاطم نرخ ارز در اواخر سال ۹۶، یکباره بر سر زبان‌ها افتاد و جنجال‌های زیادی به دنبال داشت. عده‌ای به مخالفت با آن پرداختند و برخی دیگر دیگر موافق آن بودند. اما تک نرخی و چند نرخی بودن ارز به چه معناست؟

تک نرخی بودن، نرخ واقعی ارز است. نرخی که بازار قیمت آن را تعیین کند و دیگر فرقی ندارد ما واردکننده‌ هستیم یا دانشجو یا یک فرد عادی. همه به طور یکسان، با یک نرخ مشخص به ارز دسترسی دارند. اما آیا همیشه می‌توان به این تعریف از نرخ ارز پایبند بود و جلوی ایجاد نرخ دوم را گرفت؟ این مشکلی است که اقتصاد ایران بیش از ۴۰ سال با آن دست به گریبان است. در این مدت سه بار نرخ ارز با نظارت بانک مرکزی تک‌نرخی شده است. موردی که حالا کارشناسان معتقدند در اقتصاد نمی توان با دستور دادن، قیمت‌ها را در بلندمدت تعیین کرد چرا که سیاست های دستوری بدون لحاظ مولفه‌های اقتصادی نهایتا در یک مقطع به عنوان مُسکن کاربرد دارند. هرچند موضوع تعیین قیمت ارز نباید رها شود بلکه باید ساز و کاری داشته باشد که عرضه و تقاضا را در بازار تعیین کند.

تجربه گذشته از تک نرخی شدن نرخ ارز

اقتصاد ایران تاکنون شاهد سه تجربه از یکسان‌سازی نرخ ارز بوده‌ است؛ این سیاست در تجربه سال 72 شکست خورد و در سال ۸۰ به شکلی مقطعی موفقیت‌‌آمیز بود و در سال 97 بار دیگر شکست خورد. .

در نخستین تجربه ارز تک نرخی که در سال 1372 رقم خورد، سیاست مالی انبساطی بود. کشور از کسری تراز پرداخت‌ها قبل از یکسان‌سازی رنج می‌برد و توجهی به ترتیب و توالی سیاست‌های اقتصادی نشده بود. بنابراین بستر و شرایط کلان اقتصادی برای اجرای سیاست یکسان‌سازی مناسب نبود چرا که درآمدهای نفتی بشدت کاهش یافته بود و پیش‌بینی دقیقی برای مقابله با بروز احتمالی شوک‌های قیمتی منفی در بازار نفت صورت نگرفته بود و در نهایت ذخایر ارزی کشور کافی نبود.مجموعه این عوامل به شکست یکسان‌سازی نرخ ارز در سال 1372 انجامید.

اما در سال 1380 که ارز تک نرخی حدود 9 سال دوام آورد و به نوعی به موفقیت رسید شرایط کشور تفاوت زیادی با دوره قبل داشت. دراین دوره با اتخاذ سیاست پولی انقباضی، نرخ تورم کاهش قابل توجهی پیدا کرده بود. همچنین انضباط مالی خوبی برقرار بود و کسری بودجه با روش‌هایی مانند کاهش یافته بود؛ تراز پرداخت‌ها کسری نداشت؛ بسترهای قانونی لازم از جمله ساده‌سازی مقررات ارزی ایجاد شده بود؛ بدهی‌های خارجی کم شده بود و حساب ذخیره ارزی تأسیس شده بود.نرخ ارز طی دهه هشتاد تنها به‌طور متوسط سالانه حدود 3 درصد افزایش پیدا کرده بود..

در سومین تجربه ارز تک نرخی نیز شرایط برای این سیاست آماده نبود. گرچه بسیاری از شاخص‌های اقتصادی در انتهای سال 1396 و ابتدای سال 1397 نظیر نرخ تورم و رشد اقتصادی قابل قبول بود، اما دخالت عوامل خارجی و ایجاد نااطمینانی در مردم این سیاست را محکوم به شکست کرد. البته طبق نظر کارشناسان، دولت با توجه به محدودیت‌های تحریم و فزونی روزانه نیازهای ارزی کشور توانایی پاسخگویی به تمام این نیازها را نداشت تا دلار 4200 تومانی را بدون محدودیت در اختیار آنها قرار دهد. بنابراین از همان ابتدا با وجود انجام تعهدات از سوی دولت در تخصیص ارز تک نرخی دولتی به کالاهای وارداتی نرخ ارز در بازار غیررسمی به روند صعودی خود ادامه داد. فاصله گرفتن روزانه دلار آزاد از دلار 4200 تومانی باعث شد تا صف ثبت سفارش برای بهره‌مندی از ارز ارزان دولتی هر روز طولانی‌تر شود به‌طوری که وزیر صمت از 3.5 برابر شدن ثبت سفارش کالا دراین ایام خبر داد.

احیای دوباره طرح ارز تک نرخی

حالا برخلاف تجربه سالیان گذشته، بانک مرکزی خبر از حذف ارز 4200 تومانی برای احیای طرح تک نرخی کردن ارز داده است. طرحی که موافقان آن معتقدند سیاست چند نرخی ارز، دلالی و بازار سیاه به وجود می‌آورد و نرخ‌های متفاوت ارز به دلیل نبود سیستم نظارتی قوی در کشور به هدف خود که حمایت از مصرف‌کننده است، نمی‌رسد. این در حالی است که تفاوت نرخ ارز با توجه به ارزش و اهمیتی که در بازار دارد، سفته‌بازی، رانت و فساد ایجاد می‌کند. اما مخالفان نظر دیگری دارند و معتقدند اقتصاد ایران هنوز آماده این تک نرخی شدن نیست و در صورتی که بدون در نظر گرفتن پیش‌زمینه‌های مناسب آن اتفاق افتد، به فقر بیشتری دامن خواهد زد. طرحی که وقتی از «آلبرت بغزیان»، استاد اقتصاد دانشگاه تهران نظرش را پرسیدیم، معتقد بود: « آنچه قرار است اتفاق بیوفتد، اصلا تک نرخی کردن نیست!»

او در گفت‌وگو با فراز، با ذکر مثال‌هایی آن چه خود در این زمینه پیشبینی می‌کند را توضیح داده است.

بغزیان: «اولا این طرح اصلا تک نرخی کردن نیست. تعجب میکنم چرا اسم آن را تک نرخی می‌گذارند. آیا اصلا نرخ را مشخص کردیم که می‌خواهیم تک نرخی کنیم؟ قدم اول برای تک نرخی کردن یعنی اول اعلام کنیم که مثلا ارز 4 هزار تومان یا 30 هزار تومان است.

این نرخ باید همان نرخی باشد که یک، رشد اقتصادی مورد مطلوب سیاست‌گذار و دولت در سال جهش تولید را عملی کند. دو، ثبات قیمت‌ ایجاد کند. چرا در طول این سال‌ها سیاست‌های ارزی هم کاهشش، هم افزایشش، هم تک نرخیش و هم چند نرخیش همیشه منجر به تورم شده است. و سوم این که تک نرخی کردن باید اشتغال مطلوب را ایجاد کند».

ارز چند نرخی گریز‌ناپذیر

بغزیان قدم دوم بعد از تعیین نرخ ارز را، این پرسش می‌داند که چه افرادی می‌توانند به ارز دست پیدا کنند؟ «یعنی روزی که نرخ ارز شد 4 هزار تومان یا 30 هزار تومان من و شما و صادر کننده و وارد کننده، می‌توانیم به هر میزان و به هر دلیلی، کسی هم نپرسد چرا، ارز تهیه کنیم؟ مسلما می‌گویند نه! پس من و شما از کجا ناچاریم تهیه کنیم؟ بازار آزاد».

او یادآور می‌شود: «همیشه هر نرخی برقرار شده با یک فاصله قابل توجهی از بازار آزاد قرار گرفته است خود همین باعث می‌شود که نرخ تعیین شده، بشود دو نرخ. امکان ندارد ما تک نرخی کنیم اما نرخ دومی نباشد».

استاد دانشگاه تهران در ادامه با انتقاد از سیاست تک نرخی کردن ارز می‌گوید: «من تعجب میکنم چرا اسمش را میگذارند تک نرخی کردن! در زمان محدودیت ارزی که قیمت نفت به این صورت است و میزان صادرات آن کم شده و امکان واردات و ورود ارز را به سختی داریم، صحبت از تک نرخی کردن معنی ندارد. در شرایط غیر بحرانی می‌توانیم این حرف را بزنیم، هر چند همان موقع هم نتوانستیم، چون همیشه نرخ و ارز به افرادی تعلق میگیرد که مجازند. بقیه کجا بروند؟ بازار آزاد»

تکرار اشتباه و تبعات آن

او ضمن انتقاد از سیاست تک نرخی کردن ارز می‌گوید:« اگر تک نرخی کنیم یعنی می‌خواهیم ارز 4200 را حذف کنیم. یعنی اگر یک حجم از ارزی که داشتیم را برای کالای اساسی می‌دادیم، حالا با حذفش قیمت تمام شده واردات افزایش پیدا می‌کند. در این شرایط دولت باید در کنارش یک سیاست حمایتی داشته باشد. یعنی مثلا بپرسیم با افزایش قیمت نسبت به قیمت قبل چطور قرار است این فاصله را به افراد برساند؟ قرار است به یارانه ‌‌آن‌ها اضافه کنیم؟ می‌خواهیم کارت اعتباری بدهیم؟ این روند یعنی دوباره همان دونرخی شدن.»

بغزیان در پایان هشدار می‌دهد که ارز 4200 تومانی نباید حذف شود چون بحث حمایت است، مگر این که ثبات قیمت را ایجاد و قیمت تمام شده کالاها به خصوص تولید در بخش اساسی را کاهش دهیم. صحبت از تک نرخی کردن در زمانی که قیمت‌ها لحظه‌ای شده و بعضی اقلام دیگر کالای اساسی نیستند و لوکس شده‌اند درست نیست.مثل بعضی میوه‌ها و گوشت‌ها.