تاثیر افزایش قیمت نفت بر اقتصاد ایران؛ آیا ایران هم ضرر می‌کند؟

در میان جنگ ایران مقابل جبهه آمریکایی صهیونی که به نام جنگ رمضان لقب گرفته است، با بسته شدن تنگه هرمز توسط جمهوری اسلامی ایران، قیمت نفت، گاز و به تبع این‌دو قیمت کامودیتی‌ها و فرآورده‌های نفتی نیز افزایش قابل توجهی پیدا کرده است. در اینکه افزایش قیمت نفت و گاز و سایر کالا‌های مذکور به زیان دنیا به خصوص کشور‌های اروپایی و آمریکا تمام می‌شود، شکی نیست و همه به این امر مستحضر هستند، اما درباره تاثیر این افزایش قیمت‌ها بر اقتصاد ایران، کمتر سخن گفته شده است.

برای نمونه حتی در پخش زنده شبکه خبر صداوسیمای ایران در برنامه‌ای که با حضور کارشناس سیاسی و ژئوپلیتیکی به نام خراطیان برگزار شد، مجری و تحلیل‌گر مذکور عنوان کردند که افزایش قیمت حامل‌های انرژی همانطور که به ضرر دنیا است، به ضرر ایران نیز تمام می‌شود، اما این جنگ به ما تحمیل شده و باید آن را تحمل کنیم.

درواقعیت اقتصادی ایران این بیانات شاید کمتر مورد تصدیق قرار گیرد. همین بهانه‌ای شد تا در این گزارش به بررسی اثر افزایش قیمت نفت و گاز در اقتصاد ایران بپردازیم.

اقتصاد نفتی پهلوی؛ ۹۸ درصد درآمد‌های کشور حاصل از نفت

اقتصاد ایران از زمان پهلوی به عنوان اقتصادی نفتی شناخته می‌شود. این عنوان به این معناست که عمده درآمد‌های دولت ماحصل فروش نفت و گاز و فرآورده‌های نفتی می‌باشد. غلبه نفت در اقتصاد ایران از دهه ۳۰ شمسی آغاز شد، در اواخر دوران پهلوی شدت گرفت و تا امروز ادامه داشته است. هرچند در سال‌های اخیر دولت‌ها تلاش زیادی کردند تا سهم نفت از بودجه را کاهش دهند.

دهه ۳۰ به حدی نفت در اقتصاد ایران تاثیرگذار بود که کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ برای جلوگیری از ملی‌شدن این طلای سیاه توسط آمریکا به نفع محمدرضا پهلوی شکل گرفت. دهه ۴۰ ایران اگرچه به دهه سازندگی قبل از انقلاب معروف است که با حضور علینقلی عالیخانی زیرساخت‌های کشور توسعه پیدا کرد، اما در دهه بعد از آن با افزایش قیمت نفت در دنیا، محمدرضا پهلوی کارخانه‌های ساخته شده آن دوران را کنار گذاشت و صرفا به فروش نفت بسنده کرد.

براساس منابع آماری موثق، سهم درآمد‌های نفتی ایران از حدود ۷۰ درصد در اواخر دهه ۴۰ به ۹۸ درصد در سال‌های پایانی حکومت پهلوی افزایش پیدا کرد. این رخداد متاثر از افزایش قیمت نفت در دنیا بود که درآمد‌های ایران را به طرز شگفت‌انگیزی افزایش داد. ماحصل این افزایش درآمد‌ها که امری بیرونی بود، به بیماری هلندی در کشور منتهی شد و باعث ریخت‌وپاش‌های بی‌حد و مرز محمدرضا پهلوی گردید و اندک رفاهی که سلطنت‌طلبان نیز دم از آن می‌زنند، نه حاصل شایستگی شاه بلکه به لطف افزایش قیمت نفت در دنیا بود.

افزایش قیمت نفت زمان احمدی نژاد؛ فرصتی که سوزانده شد

بعد از انقلاب تا دوره احمدی‌نژاد نفت نتوانست مانند دهه ۵۰ برای ایران ثروت به ارمغان آورد. حتی در دوران ریاست جمهوری خاتمی کشور با حداقل درآمد‌های نفتی امور خود را می‌گذراند و حتی آن حداقل‌ها را هم صرف توسعه زیرساخت می‌کرد. در دوره احمدی‌نژاد ورق به کلی برگشت و همه چیز تغییر کرد. قیمت نفت رو به افزایش گذاشت و درآمد‌های نفتی کشور رکورد زد.

جمهوری اسلامی ایران بیشترین درآمد‌های نفتی تاریخ خود را در دوران احمدی‌نژاد تجربه کرد. بیش از ۷۰۰ میلیارد دلار درآمد نفتی در ۸ سال ریاست جمهوری احمدی‌نژاد که بخشی از آن سال‌ها کشور درگیر تحریم نیز بوده است. اگرچه ایران به درآمد چشم‌گیری دست یافت، اما در کمال تاسف، دولت احمدی‌نژاد آنطور که باید از این درآمد‌ها استفاده نکرد و سرمایه‌گذاری چندانی در زیرساخت کشور برای آیندگان انجام نشد.

دولت احمدی‌نژاد بیش از آنکه سرمایه‌گذاری کند، درآمد‌های نفتی کشور را خرج رفاه کوتاه‌مدت مردم کرد و به رفاه بلندمدت آنان بی‌اعتنا بود. احمدی‌نژاد یارانه ۴۵ دلاری داد، مسکن مهر ساخت، کارکنان دولت را زودتر از موعد بازنشسته کرد و تا توانست دولت را بزرگ کرد. نتیجه این افزایش قیمت نیز به رفاه کوتاه‌مدت مردم منتهی شد، اما تورم کشور نیز حاصل از این بیماری هلندی برای اولین بار نزدیک به ۳۰ درصد شد.

جهش قیمت نفت در جنگ رمضان؛ به نفع یا به ضرر ایران؟

امروز بار دیگر قیمت نفت در مسیر افزایش است. البته این افزایش قیمت با دفعات پیشین تفاوت اساسی دارد. در دفعات قبل ایران و تنگه هرمز آبستن جنگ نبود، اما اکنون به دلیل جنگی که ایران درگیر آن است، قیمت نفت افزایشی شده است.

افزایش قیمت نفت مشابه دو تجربه تاریخی مذکور، در ماهیت خود نه تنها به ضرر ایران نیست، بلکه به شدت می‌تواند به نفع ایران نیز باشد. با افزایش قیمت نفت و گاز و به تبع آن کامودیتی‌ها و فرآورده‌های نفتی، درآمد‌های صادراتی کشور به طرز چشم‌گیری افزایش پیدا می‌کند. براساس آخرین آمار‌های موجود، ۸۵ درصد صادرات ایران را درآمد‌های نفتی حاصل از نفت، گاز و فرآورده‌های نفتی تشکیل می‌دهد. البته شرط منفعت ایران از افزایش قیمت نفت، این است که برخلاف دو تجربه تاریخی، درآمد‌های نفتی در زیرساخت کشور و برای توسعه سرمایه‌گذاری شود نه مخارج روزمره.

با جنگ رمضان، نه تنها قیمت نفت و گاز افزایش پیدا کرده، بلکه فرآورده‌های نفتی و محصولات پتروشیمی نیز افزایش قیمت قابل توجهی داشته‌اند. برای نمونه اوره که به عنوان یکی از محصولات پتروشیمی مهم ایران محسوب می‌شود و ایران بزرگ‌ترین صادرکننده اوره در خاورمیانه است، از ۵۵۰ دلار قبل از جنگ رمضان، به حدود ۶۵۰ دلار رسیده است. دیگر محصولات پتروشیمی نیز شرایط مشابهی دارند.

اکنون شاید این سوال مطرح شود که اگرچه افزایش قیمت نفت و گاز و فرآورده‌های نفتی به سود ایران است، اما به دلیل شرایط جنگی و بسته بودن تنگه هرمز، شاید امکان فروش این محصولات میسر نباشد. اما در پاسخ باید گفت که آمریکا از ترس افزایش قیمت بیش‌تر از شرایط فعلی، با کشتی‌ها کاری ندارد و جمهوری اسلامی ایران است که اختیار تنگه هرمز را در دست گفته است. به همین دلیل کشتی‌های متعلق به چین به عنوان بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران به راحتی از تنگه عبور می‌کنند و فروش محصولات مطابق قبل درمسیر انجام است.

به همین دلیل افزایش قیمت نفت و گاز این‌بار هم مطابق دو دفعه گذشته، به نفع ایران است، هرچند فروش ایران مثل قبل نباشد. برخلاف ایران به عنوان اقتصادی نفتی، شرایط برای دیگر کشور‌های حاشیه خلیج فارس متفاوت است. کشور‌های دیگر نفتی امکان فروش نفت و گاز خود را از دست دادند و ناتوان در گذر از تنگه هرمز هستند. قطر تولید گاز خود را متوقف کرده، عربستان که روزانه بیش از ۸ میلیون بشکه نفت می‌فروخت، اکنون حدود ۲ میلیون می‌فروشد که آن هم از طریق دریای سرخ انجام می‌دهد نه تنگه هرمز، دیگر کشور‌ها نیز صادرات نفت خود را متوقف کردند.

تولید در این کشور‌ها نیز تا زمانی انجام خواهد شد که ذخایر نفتی پر شود و پس از آن مجبور به توقف تولید نیز خواهند بود. توقف تولید و فروش آسیب بسیار بزرگی به کشور‌های حاشیه خلیج فارس وارد می‌کند؛ کشور‌هایی که عمده درآمدشان از نفت و گاز است و با توقف درآمدها، با کسری بودجه بزرگی مواجه خواهند شد.

درنتیجه می‌توان گفت که افزایش قیمت نفت، مانند دفعات قبل در تاریخ ایران همچنان به نفع این سرزمین تمام می‌شود، اما کشور‌های نفتی حاشیه خلیج‌فارس برعکس ایران، این‌بار متضرر می‌شوند؛ چرا که امکان فروش طلای سیاه را ندارند. کشور‌های غربی و واردکنندگان نفت هم که تکلیف‌شان مشخص است!