تداوم فشار‌های اقتصادی آمریکا بر ایران و چالش‌های تهران در تنگه هرمز

شش ماه پس از درگیری‌ای که بازار‌ها را متلاطم کرد و خلیج فارس را به آستانه جنگ گسترده‌تری رساند، به گفته فعالان داخلی ایرانی و منابع منطقه‌ای، موج ممکن است به سمت ضد ایران در حال چرخش باشد، چرا که واشینگتن یک حمله اقتصادی بی‌سابقه را برای دستیابی به آنچه نیروی نظامی نتوانست، آغاز کرده است.

تهران پس از سال‌ها تحمل تحریم‌ها، اکنون با یکی از سخت‌ترین فشار‌های اقتصادی در تاریخ جمهوری اسلامی مواجه است. محاصره دریایی آمریکا و تحریم‌های سخت‌گیرانه‌تر، صادرات نفت را محدود کرده، دسترسی به ارز خارجی را تنگ کرده و فشار‌های روزافزون در اقتصاد را آشکار می‌سازد.

این کمپین باعث شده است که مقامات آمریکایی و منطقه‌ای شرط ببندند که فشار اقتصادی فزاینده می‌تواند تهران را وادار به اجازه گذر آزاد از تنگه هرمز کند؛ تنگه‌ای که حدود یک‌پنجم عرضه جهانی نفت و ال‌ان‌جی از آن عبور می‌کند.

شرط آنها بر یک محاسبه ساده استوار است: ایران آسیب اقتصادی بیشتری متحمل می‌شود تا آنچه که وارد می‌کند. تلاش‌ها برای خفه کردن صادرات نفت، درآمد‌های دولتی را کاهش داده است، در حالی که تلاش‌ها برای مختل کردن کشتیرانی از طریق هرمز، شوک اقتصادی جهانی را که تهران امیدوار بود واشینگتن را وادار به مصالحه کند، ایجاد نکرده است. بازار‌های انرژی خود را با شرایط وفق داده‌اند و عرضه‌های جایگزین همچنان جریان دارد.

آرش عزیزی، تحلیلگر ایرانی، گفت: «تراز قدرت اندکی به ضد ایران متمایل شده است.» او افزود که ایران بخشی از اهرمی را که بر تنگه هرمز داشت از دست می‌دهد، زیرا قادر به بستن کامل آن نبوده و محاصره دریایی آمریکا «واقعاً به ایران ضربه می‌زند.»

عزیزی گفت تهران انتظار داشت اختلال در تنگه، شوک بزرگی به اقتصاد جهانی وارد کند و واشینگتن را به میز مذاکره بازگرداند. او گفت: «این اتفاق واقعاً نیفتاد.» سایر کشور‌ها خود را وفق داده بودند و محدودیت‌های توانایی ایران در وارد کردن درد اقتصادی به منطقه و فراتر از آن را آشکار ساخته بودند.

منابع منطقه‌ای گفتند که آیا فشار، امتیازگیری را رقم خواهد زد یا نه، همچنان نامشخص است. تهران در تحمیل هزینه‌هایی که امیدوار بود اراده واشینگتن را بشکند، ناکام مانده است، اما نشانه چندانی از کنار گذاشتن خواسته‌های خود برای لغو تحریم‌ها، دسترسی به دارایی‌های مسدودشده و به رسمیت شناخته شدن نقش امنیتی‌اش در هرمز نشان نداده است.

با این حال، به گفته این منابع، اکنون یک فرمول جدید برای حل مناقشه در حال بحث میان میانجی‌گران و ایران است.

**آیا تهران می‌تواند فشار را تاب بیاورد؟ **

سه منبع ارشد ایرانی اذعان کردند که کمپین واشینگتن به‌طور فزاینده‌ای تحمل آن دشوار شده است. آخرین اقدامات، توانایی تهران برای دسترسی به ارز خارجی، واردات کالا و بهره‌مندی از شبکه‌های تأمین مالی جهانی را که به سرپا نگه داشتن اقتصاد کمک کرده‌اند، به‌شدت محدود کرده است.

رهبران ایرانی از بدتر شدن اقتصاد، که با قیمت‌های صعودی، تجارت ضعیف‌تر و فشار بر درآمد خانوار‌ها مشخص می‌شود، بیم دارند که بتواند ناآرامی سراسری را که بار‌ها جمهوری اسلامی را به چالش کشیده، دوباره شعله‌ور کند.

مقامات گفتند کمبود واردات کلیدی، از جمله سوخت و گندم، به نگرانی فزاینده‌ای تبدیل شده است.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، این راهبرد را به عنوان یک «ضربه دوگانه» توصیف کرد که محاصره را با «سخت‌ترین تحریم‌های تاریخ» ترکیب می‌کند.

او به سی‌ان‌بی‌سی گفت: «این در ایران تأثیرگذار خواهد بود و ما این رژیم را فرو خواهیم پاشاند.»

برای برخی از مقامات آمریکایی، اسرائیلی و منطقه‌ای، چنین فشار‌هایی امید‌ها را تقویت می‌کند که فشار اقتصادی بتواند در نهایت با برانگیختن ناآرامی، گشودن شکاف‌ها در میان رهبری و تضعیف چنگ انداختنش بر قدرت، پیامد‌های سیاسی در داخل ایران به همراه داشته باشد.

برخی دیگر نسبت به اینکه اجبار اقتصادی و نظامی شکاف سیاسی ایجاد کند، تردید دارند و به دهه‌ها تلاش شکست‌خورده برای بی‌ثبات‌سازی جمهوری اسلامی و آمادگی تهران برای سرکوب مخالفان اشاره می‌کنند. آنها استدلال می‌کنند که حاکمان ایران ممکن است بار دیگر مقاومت‌پذیرتر از آنچه دشمنانشان انتظار دارند، ثابت شوند.

**آزمون مقاومت**

دنیس راس، مذاکره‌کننده سابق آمریکایی، گفت واشینگتن ممکن است آشفتگی اقتصادی ایران را برهان موفقیت راهبردی تفسیر کند، در حالی که واقعیت پیچیده‌تر است. تهران همچنان مصمم است نشان دهد که می‌تواند هرمز را کنترل کند، اما به نظر می‌رسد استفاده از زور را در حالی که تشدید تنش را در اندوخته نگه می‌دارد، تنظیم می‌کند.

راس گفت سپاه پاسداران ممکن است باور داشته باشد که ایران می‌تواند درد اقتصادی را جذب کند و به جای مصالحه، از فشار بیشتر دوام بیاورد.

او افزود: «ایرانی‌ها به‌طور مداوم از نظر مقاومت‌پذیری‌شان ما را غافلگیر کرده‌اند»، و گفت تردید دارد که فشار اقتصادی و نظامی به تنهایی عقب‌نشینی را رقم بزند. به گفته او، تندرو‌ها ممکن است باور کنند که می‌توانند دوام بیاورند و در نهایت آنچه می‌خواهند را به دست آورند.

به گفته بورجو اوزجلیک، پژوهشگر ارشد مؤسسه سلطنتی خدمات متحد، مقاومت‌پذیری ممکن است به همان اندازه به تحمل عمومی وابسته باشد که به توانایی تهران در جذب سختی اقتصادی.

اوزجلیک گفت: «البته، فشار اقتصادی خطر ناآرامی عمومی را افزایش می‌دهد، اما در حال حاضر، به نظر می‌رسد ذهنیت زمان جنگ چنگ اندازی قابل‌توجهی بر جمعیت دارد. مداخله نظامی خارجی، تلفات غیرنظامی و ادراک یک رویارویی تمدنی گسترده‌تر با نظمی به رهبری آمریکا، در حال حفظ سطحی از حمایت میهن‌پرستانه «ایران در درجه اول»، مدارا یا صرفاً صبوری نسبت به رژیم است.»

نتیجه، بن‌بست سرسختانه‌تری است که واشینگتن ممکن است انتظارش را نداشته باشد. فشار اقتصادی درد را عمیق‌تر می‌کند، اما سپاه پاسداران قدرتمند ایران ممکن است دوام آوردن، که با تهدید تشدید تنش پشتیبانی می‌شود، را به عنوان اهرم ببیند نه دلیلی برای عقب‌نشینی.

منابع منطقه‌ای گفتند که پرسش کلیدی نه این است که آیا ایران آسیب می‌بیند، بلکه این است که آیا آن‌قدر آسیب دیده که پیش از لغزیدن هر یک از دو طرف به سوی رویارویی دیگر مصالحه کند، یا نه.

راس گفت روشن‌ترین مسیر برای رسیدن به توافق ممکن است در مناقشه بر سر هزینه‌های کشتیرانی از طریق تنگه هرمز باشد. به گفته او، ایران می‌تواند هرگونه تقاضای برای عوارض را کنار بگذارد، در حالی که حق دریافت هزینه برای خدمات مشروع ناوبری، امنیتی یا محیط‌زیستی را حفظ کند.

چنین ترتیبی می‌تواند به هر دو طرف امکان ادعای پیروزی را بدهد و به تهران اجازه دهد بدون آنکه وادار به عقب‌نشینی به نظر برسد، قدم به عقب بردارد.

راس گفت: «اگر می‌شد اعلام کرد که تنگه بازگشایی شده، فکر می‌کنم ترامپ توافق می‌کرد.»