گزارش واشینگتن: ناتوانی فنی ویتکاف به روند مذاکرات هسته‌ای با ایران آسیب زد

به گزارش روزنامه اینترنتی فراز، کِلسی داونپورت مدیر برنامه سیاست‌های عدم اشاعه در «انجمن کنترل تسلیحات» مستقر در واشینگتن در گزارشی مفصل اعلام کرد که استیو ویتکاف، فرستاده ویژه دونالد ترامپ در امور غرب آسیا، دانش فنی و تجربه دیپلماتیک کافی برای پیشبرد مذاکرات هسته‌ای با ایران نداشته و همین موضوع در ارزیابی دولت آمریکا از روند گفت‌و‌گو‌ها نقش داشته است.

او در این گزارش به روند مذاکراتی اشاره کرد که کمتر از ۴۸ ساعت پیش از آغاز حملات هماهنگ آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه (۹ اسفند ۱۴۰۴) در ژنو برگزار شد. در آن دیدار، ویتکاف و جرد کوشنر با عباس عراقچی وزیر امور خارجه ایران با میانجی‌گری عمان گفت‌و‌گو کردند. این نشست سومین دور مذاکرات دو طرف برای رسیدن به یک توافق هسته‌ای بود.

داونپورت نوشت با وجود اینکه بدر بن حمد البوسعیدی وزیر خارجه عمان از «پیشرفت قابل توجه» در مذاکرات ۲۶ فوریه خبر داده و دو طرف برای ادامه گفت‌و‌گو‌های فنی در دوم مارس توافق کرده بودند، ترامپ اعلام کرد از روند مذاکرات و شیوه گفت‌و‌گو‌ها رضایت ندارد. یک روز بعد آمریکا و اسرائیل حملات نظامی علیه ایران را آغاز کردند و برنامه هسته‌ای ایران را یکی از دلایل این اقدام معرفی کردند.

در این گزارش آمده است احتمال دارد ترامپ پیش از پایان دور سوم مذاکرات تصمیم خود برای ورود به جنگ را گرفته باشد و به نظر می‌رسد تنها پذیرش کامل خواسته‌های آمریکا از سوی ایران می‌توانست مانع وقوع این حملات شود.

داونپورت در ادامه توضیح داد روایت‌هایی که ویتکاف و کوشنر از روند مذاکرات ارائه کردند، بر برداشت ترامپ از وضعیت گفت‌و‌گو‌ها تاثیر گذاشت. او افزود سخنان ویتکاف در نشست‌های خبری غیررسمی در ۲۸ فوریه و سوم مارس و همچنین مصاحبه‌های رسانه‌ای بعد از آغاز حملات نشان داد که او آشنایی فنی و تجربه دیپلماتیک کافی برای پیشبرد چنین مذاکراتی نداشته است.

به گفته داونپورت، برداشت‌های نادرست ویتکاف از برنامه هسته‌ای ایران و مواضع تهران در جریان گفت‌و‌گو‌ها می‌توانست در شکل‌گیری این ارزیابی در کاخ سفید موثر باشد که مذاکرات پیشرفتی ندارد و ایران در این روند جدی نیست.

انجمن کنترل تسلیحات اعلام کرد نسخه‌هایی از فایل صوتی یا متن گفت‌و‌گو‌های برخی شرکت‌کنندگان در جلسات توجیهی ۲۸ فوریه و سوم مارس را دریافت کرده است. این انجمن متن رسمی پیشنهاد ایران در مذاکرات ۲۶ فوریه را در اختیار ندارد، اما مقام‌هایی که با جزئیات آن آشنا بوده‌اند توضیحاتی درباره آن ارائه کرده‌اند.

بر اساس این توضیحات، پیشنهاد ایران شامل ازسرگیری برنامه غنی‌سازی اورانیوم پس از چند سال وقفه، متناسب با نیاز سوخت راکتور‌های برنامه‌ریزی‌شده بوده است. در این طرح ایران ذخیره اورانیوم غنی‌شده به شکل گاز را کنار می‌گذاشت و با نظارت گسترده آژانس بین‌المللی انرژی اتمی موافقت می‌کرد.

در این پیشنهاد، برنامه‌ای ده ساله برای ساخت چند راکتور در نظر گرفته شده بود و غنی‌سازی اورانیوم تا سطح ۲۰ درصد با تعداد مشخصی سانتریفیوژ پیشرفته پیش‌بینی شده بود. با این حال این طرح با خواسته‌های حداکثری کاخ سفید مانند توقف کامل غنی‌سازی، برچیدن تاسیسات هسته‌ای و انتقال اورانیوم غنی‌شده از ایران همخوانی نداشت.

در گزارش آمده است اگرچه این پیشنهاد از نگاه برخی کارشناسان برای جلوگیری از حرکت به سمت تولید سلاح هسته‌ای محدودیت کافی ایجاد نمی‌کرد، اما نشان می‌داد ایران در موضع خود انعطاف‌هایی دارد و این طرح نیز تنها یک پیشنهاد اولیه بوده است.

داونپورت در ادامه نوشت بررسی سخنان ویتکاف نشان می‌دهد او درک دقیقی از این پیشنهاد نداشته است. به گفته او، برخی برداشت‌های ویتکاف از برنامه هسته‌ای ایران با داده‌های فنی موجود همخوانی نداشته است.

یکی از نمونه‌هایی که در گزارش به آن اشاره شده، اظهارات ویتکاف درباره راکتور تحقیقاتی تهران است؛ راکتوری که برای تولید ایزوتوپ‌های پزشکی استفاده می‌شود. این راکتور در سال ۱۹۶۷ با کمک آمریکا راه‌اندازی شد و در ابتدا با سوخت اورانیوم با غنای ۹۰ درصد کار می‌کرد، اما بعدا سوخت آن به اورانیوم با غنای ۲۰ درصد تغییر یافت.

ویتکاف در یک نشست رسانه‌ای مدعی شد این راکتور می‌تواند به عنوان پوششی برای ذخیره اورانیوم استفاده شود. او گفت مقدار زیادی سوخت برای این راکتور ذخیره شده و همین موضوع نشان می‌دهد هدف اصلی چیز دیگری است.

اما در گزارش انجمن کنترل تسلیحات آمده است این سوخت پنهان نبوده و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی آن را ثبت کرده است. بر اساس گزارش ماه مه ۲۰۲۵ آژانس، ایران حدود ۴۵.۵ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۲۰ درصد در قالب سوخت صفحه‌ای برای این راکتور در اختیار دارد.

این میزان سوخت معادل نیاز هفت تا هشت سال فعالیت راکتور است، زیرا این راکتور سالانه حدود پنج تا هفت کیلوگرم اورانیوم با غنای ۲۰ درصد مصرف می‌کند. به گفته داونپورت، چنین ذخیره‌ای ممکن است کمی بیشتر از نیاز معمول باشد، اما غیرمنتظره یا نگران‌کننده نیست.

او همچنین توضیح داد این مقدار در مقایسه با کل ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران بسیار کم است. طبق گزارش سپتامبر ۲۰۲۵ آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ذخایر ایران شامل ۶۰۲۴.۴ کیلوگرم اورانیوم با غنای کمتر از پنج درصد، ۱۸۴.۱ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۲۰ درصد و ۴۴۰.۹ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد بوده است.

در این گزارش تاکید شده است که اورانیوم موجود در سوخت صفحه‌ای نسبت به اورانیوم ذخیره شده به شکل گاز UF۶ خطر اشاعه کمتری دارد، زیرا برای استفاده در برنامه تسلیحاتی باید دوباره به گاز تبدیل شود.

داونپورت در بخش دیگری از گزارش به پیشنهاد ویتکاف درباره تامین سوخت رایگان برای راکتور‌های تحقیقاتی ایران اشاره کرد. به گفته او، ویتکاف تصور می‌کرد اگر هدف ایران تولید دارو و ایزوتوپ‌های پزشکی باشد، باید چنین پیشنهادی را بپذیرد.

با این حال ایران این پیشنهاد را نپذیرفت و آن را توهین به حاکمیت ملی خود دانست. داونپورت در گزارش خود نوشت چنین واکنشی با توجه به موضع دیرینه ایران درباره حق غنی‌سازی قابل پیش‌بینی بوده است.

او همچنین به سخنان ویتکاف درباره برنامه تسلیحات هسته‌ای ایران اشاره کرد. ویتکاف گفته بود ایران از سال ۲۰۰۳ آزمایش‌هایی در زمینه سلاح هسته‌ای انجام داده است. این در حالی است که ارزیابی اطلاعاتی آمریکا در سال ۲۰۰۷ و همچنین گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در سال ۲۰۱۵ اعلام کرده بود برنامه سازمان‌یافته تسلیحات هسته‌ای ایران در سال ۲۰۰۳ متوقف شده است.

در گزارش تهدیدات جهانی آمریکا در سال ۲۰۲۵ نیز آمده است که ایران در حال ساخت سلاح هسته‌ای نیست و برنامه متوقف‌شده سال ۲۰۰۳ را دوباره فعال نکرده است.

داونپورت در بخش دیگری از گزارش به موضوع برنامه موشکی ایران اشاره کرد. او نوشت در حالی که ویتکاف گفته بود موضوع موشک‌ها باید در چارچوب منطقه‌ای بررسی شود، بعدا از نبود پیشرفت در این زمینه انتقاد کرد و آن را نشانه نبود تمایل ایران به توافق دانست.

در پایان این گزارش تاکید شده است که مذاکراتی با چنین اهمیت نیازمند تیمی با تجربه بالا و آشنایی دقیق با مسائل فنی است. داونپورت نوشت حتی اگر حملات نظامی برنامه هسته‌ای ایران را برای مدتی عقب انداخته باشد، چنین اقداماتی خطر اشاعه هسته‌ای را از بین نمی‌برد.

او در جمع‌بندی گزارش خود گفت اگر در آینده فرصت تازه‌ای برای رسیدن به توافق هسته‌ای با ایران فراهم شود، بهتر است مذاکره‌کننده‌ای با دانش فنی بیشتر هدایت این روند را بر عهده بگیرد، زیرا ناآشنایی با جزئیات فنی می‌تواند به اهداف عدم اشاعه هسته‌ای آسیب بزند.