بورس در جنگ ؛ جهش قیمت نفت به نفع بورس تهران!

با حمله آمریکایی صهیونی در ۹ اسفند ۱۴۰۴ معاملات بورس اوراق بهادار تهران در این روز باطل و بورس تهران عملا متوقف شد. تعطیلی بورس با خبر شهادت رهبری به ۷ روز تمدید شد و پس از آن نیز براساس اطلاعیه سازمان بورس و اوراق بهادار تهران، تنها صندوق‌های درآمد ثابت اجازه بازگشایی پیدا کردند. تعطیلی سهام، حق تقدم و اوراق مشتقه مربوطه و همچنین صندوق‌های کالایی برای مدت بیشتری تمدید شد.

صندوق‌های درآمد ثابت پناهگاه امن سرمایه‌گذاران

صندوق‌های درآمد ثابت عمدتا در دارایی‌های کم ریسک سرمایه‌گذاری می‌کنند و به همین‌دلیل نسبت به بازار سهام نوسانات کمتری دارند. همین ویژگی سبب‌شده بسیاری از سرمایه‌گذاران، به‌ویژه افراد ریسک گریز از این صندوق‌ها به‌عنوان محلی امن برای نگهداری سرمایه‌های خرد استفاده کنند. در چنین شرایطی، فعالان بازار تاکید می‌کنند، تداوم امکان معامله در این صندوق‌ها اهمیت زیادی برای حفظ اعتماد سرمایه‌گذاران دارد، چراکه یکی از مزیت‌های اصلی بازار سرمایه در مقایسه با سایر بازارها، قابلیت نقدشوندگی و امکان خروج سریع از سرمایه‌گذاری است. مزیتی که در صورت توقف معاملات، به طور موقت تضعیف می‌شود. به همین دلیل سیاستگذار تصمیم گرفت تا پس از تعطیلی رسمی ۷ روزه، صندوق‌های درآمد ثابت را بازگشایی کند.

در نخستین روز بازگشایی صندوق‌های درآمد ثابت پس از جنگ رمضان، خروج پول حدود ۵ همت ثبت شد در حالی‌که در روز مشابه پس از جنگ ۱۲ روزه خروج پول از صندوق‌ها نزدیک به ۲۲ همت بوده است. همچنین این صندوق‌ها از روز سوم نه تنها خروج پولی ثبت نکردند بلکه شاهد ورود پول نیز بودند.

تجربه جهانی تعطیلی‌ها

تعطیلی بورس در چنین شرایطی اقدامی منطقی برای کاهش هیجان و تنش روانی سرمایه‌گذاران و جلوگیری از واکنش‌های ناگهانی محسوب می‌شود. تجربه‌های جهانی نیز در زمان‌هایی که بازار‌ها با شوک‌های جنگی و اتفاقات ناگهانی مواجه می‌شوند، حاکی از تعطیلی موقت بورس دارد تا از تشدید فشار فروش جلوگیری کند و نهاد ناظر در این زمان اقدامات حمایتی جهت جلوگیری از ریزش شدید بازار را تدارک می‌بیند. از طرفی تعطیلی بلندمدت بازار سهام نیز با اصل نقدشوندگی بازار مالی در تضاد است و یکی از بزرگ‌ترین مزیت‌های بورس تهران را به خطر می‌اندازد. به خصوص در پایان سال که مردم برای مخارج ضروری زندگی نیاز به وجه نقد دارند.

بررسی تجربه‌های بین‌المللی نشان می‌دهد؛ تعطیلی بورس‌ها در زمان جنگ معمولا کوتاه‌مدت است، اما در بحران‌های شدید ممکن است چند هفته یا حتی چند ماه طول بکشد. در جنگ روسیه و اوکراین (فوریه‌۲۰۲۲)، بورس مسکو به‌دلیل سقوط شدید دارایی‌ها و تحریم‌های حدود ۴ هفته تعطیل شد. به این‌ترتیب بورس روسیه یکی از طولانی‌ترین تعطیلی‌های تاریخ بازار‌های مالی را تجربه کرد. در همین جنگ، بورس‌های اوکراین نیز عملا معاملات عادی خود را از‌دست‌دادند و تنها اوراق دولتی مانند «اوراق جنگی» معامله‌شدند. درنمونه‌ای دیگر می‌توان به انقلاب مصر اشاره کرد. در انقلاب مصر ۲۰۱۱، بورس قاهره نزدیک به دو ماه تعطیل بود که یکی از طولانی‌ترین توقف‌ها در بازار‌های مالی محسوب می‌شود.

تجارب جهانی نشان می‌دهد؛ هرچه تعطیلی طولانی‌تر باشد، فشار فروش انباشته شده و پس از بازگشایی بازار معمولا با ریزش شدید شاخص‌ها مواجه می‌شود، به‌همین‌دلیل تحلیلگران معتقدند بسته نگه‌داشتن طولانی مدت بازار‌ها راه حل پایدار نیست و در نهایت بورس‌ها حتی در شرایط جنگ ناچار به بازگشایی تدریجی و مدیریت شده خواهند بود.

از طرفی با نگاه به بورس‌های کشور‌های توسعه یافته و اصطلاحا جهان اول، تعطیلی بلندمدت بورس در عمل هیچ جایی ندارد. بورس نیویورک در پس اتفاقات ۱۱ سپتامبر، کمتر از یک هفته تعطیل بود و با انجام اقدامات حمایتی از ریزش بیش از حد آن جلوگیری شد. همچنین بورس کره‌جنوبی نیز که چندی پیش درگیر کودتای داخلی بود و مجبور به تعطیلی شده بود، بیش از ۳ روز به درازا نکشید.

بورس کشور‌ها در جنگ رمضان

در جنگ ایران و آمریکا بورس کشور‌های مختلف از حاشیه خلیج فارس گرفته تا حتی دورترین نقطه در شرق کره زمین، دستخوش نوسانات شدیدی شد. بورس کره‌جنوبی و ژاپن که علی‌رغم انتظارات با ۳ روز ریزش مواجه شد، به مدت چند روز تعطیل شد تا از هیجانات ناشی از جنگ کاسته شود و دولت نیز بسته‌های حمایتی خود را آماده کند.

بورس کشور‌های منطقه نیز شرایط مشابهی را سپری کردند. بورس ابوظبی و دبی که شنبه و یکشنبه ابتدای جنگ را تعطیل بودند، سه‌شنبه و چهارشنبه را نیز تعطیل اعلام کردند، اما در نهایت در پنجمین روز جنگ اقدام به بازگشایی کردند. هرچند در روز‌های اولیه هیجانات ناشی از جنگ باعث سرخ‌پوش شدن آنها نیز شد، اما به دلیل اصل نقدشوندگی بازار‌های مالی، بورس کشور نمی‌تواند مدت زمان زیادی بسته باشد.

نقدشوندگی مهم است یا حفظ شاخص‌های بازار

یکی از مهم‌ترین چالش‌های بورس در زمان جنگ، تعارض میان نقدشوندگی و ثبات بازار است. سرمایه‌گذاران در چنین شرایطی با یک دوگانگی بزرگ مواجه می‌شوند. از طرفی بسته‌بودن بازار، نقدشوندگی دارایی‌ها را محدود می‌کند و افراد نمی‌توانند به سرمایه خود دسترسی داشته‌باشند. این مساله می‌تواند باعث افزایش اضطراب و بی اعتمادی میان سرمایه‌گذاران شود و جریان سرمایه را به سمت بازار‌های غیررسمی و موازی سوق دهد.

از سوی دیگر، بازبودن بازار در شرایط پرریسک می‌تواند منجر به سقوط شدید قیمت‌ها، تشکیل صف‌های فروش سنگین و تشدید بی ثباتی مالی شود. در این حالت، فشار فروش، بیشتر ناشی از ترس و رفتار هیجانی سرمایه‌گذاران است تا مسائل بنیادی شرکت‌ها. این دوگانگی باعث می‌شود سیاستگذار و سازمان بورس در چنین مواقعی با دشواری تصمیم‌گیری روبه‌رو شوند: اگر بازار بسته بماند، نقدشوندگی قربانی می‌شود و اعتماد سرمایه‌گذاران کاهش می‌یابد، اما اگر بازار باز شود، ریزش شدید و بی ثباتی بازار حتمی است.

سناریوی احتمالی؛ جهش نفت به سبزی بورس کمک می‌کند

به دلیل افزایش قیمت نفت و گاز و به تبع آن افزایش قیمت فرآورده‌های نفتی، بخش غالب شرکت‌های شاخص کل بورس تهران وضعیت مطلوبی را پشت سر می‌گذارند. بسیاری از این شرکت‌ها از افزایش قیمت نفت منتفع می‌شوند و با رشد ۵۰ درصدی قیمت نفت در هفته‌های اخیر شاهد افزایش قابل توجه درآمد خود هستند. شرکت‌های پتروشیمی، پالایشگاهی و حتی کامودیتی‌ها که با افزایش قیمت انرژی، قیمت جهانی محصولات‌شان افزایش پیدا کرده است، با بازگشایی بورس تهران حتی در این شرایط جنگی، می‌توانند شاهد استقبال سرمایه‌گذاران شوند و شاخص کل بورس تهران خیلی زود رنگ سبز به خود بگیرد.

در چنین شرایطی برخی کارشناسان معتقدند بورس تهران بایستی به صورت مرحله‌ای در بازار‌های مختلف خود اقدام به بازگشایی کند تا هم از هیجانات اولیه کاسته شود و هم نقدشوندگی بازار حفظ شود. همچنین سازمان بورس با همکاری بانک مرکزی و وزارت اقتصاد و صندوق تثبیت و توسعه بازار، بایستی بسته‌های حمایتی خود را آماده کنند تا بورس تهران پس از چند روز تخلیه هیجان به روند متعادل خود بازگردد.

از طرفی تجربه جنگ ۱۲ روزه در رفتار مردم تغییرات زیادی ایجاد کرده است. در جنگ اخیر علی‌رغم جنگ ۱۲ روزه مردم از ترس تهران را تخلیه نکردند و در این شهر به دلایل مختلف باقی‌ماندند. همچنین در این شب‌ها شاهد حضور گسترده مردم در خیابان‌ها علی‌رغم صدای انفجار هستیم که خود حکایت از کاسته شدن از ترس مردم دارد.

از طرفی به شرکت‌های بورسی و زیرساخت‌های این شرکت‌ها آسیب چندانی وارد نشده است و بخشی از مردم نیز به این گزاره که جنگ به زیرساخت‌های اقتصادی آسیب چندانی وارد نمی‌کند، اعتماد دارند. همچنین تجربه جنگ ۱۲ روزه نیز نشان داد که هیجان اولیه پس از جنگ با توجه به ارزندگی شرکت‌های بورسی یک فرصت خرید محسوب می‌شود و پس از آن بورس می‌تواند رشد جذابی را سپری کند.

از سویی دیگر نیز سازمان بورس می‌تواند با همکاری صندوق توسعه تثبیت با فروش اوراق تبعی در حجم بسیار بیش از آنکه چند روز قبل از جنگ اقدام به فروش کردند، جلوی ریزش بازار را بگیرد و سهام را برای سرمایه‌گذاران بزرگ حقوقی بیمه کند تا انگیزه‌ای برای حمایت از بازار در حقوقی‌های بورس تهران ایجاد شود.

در چنین شرایطی که بورس تهران اعلام به بازگشایی صندوق‌های کالایی از روز یک‌شنبه ۲۴ اسفندماه کرده است و سهام را در هفته پایانی اسفند نیز تعطیل اعلام کرده، بهتر است در سال آینده و از نخستین روز کاری ۱۴۰۵ سهام نیز در بورس تهران بازگشایی شود. در صورت تداوم جنگ در فروردین ماه نیز، تعطیلی بیش از ۴ هفته‌ای بورس تهران در شرایطی که آسیبی نیز به شرکت‌ها وارد نشده، جایز نیست و بایستی به اصل نقدشوندگی بازار نیز اهمیت داد.