جنگ تحمیلی ۴۰ روزه چقدر خسارت برای ایران به بار آورد؟

اولین تصویر رسمی از ابعاد خسارت‌های جنگ ۴۰ روزه اخیر، بیش از هر چیز نشان‌دهنده یک مواجهه پرهزینه و چندلایه است؛ مواجهه‌ای که اگرچه با هدف فشار بر توان زیرساختی کشور طراحی شده بود، اما در عین حال، میزان تاب‌آوری شبکه‌های اقتصادی و خدماتی ایران را نیز به نمایش گذاشت. برآورد اولیه‌ای که از سوی دولت اعلام شده و رقمی در حدود ۲۷۰ میلیارد دلار را نشان می‌دهد، هنوز قطعی نیست، اما همین عدد هم برای ترسیم بزرگی میدان درگیری و دامنه خسارت‌ها کافی به نظر می‌رسد.

آنچه در این میان اهمیت دارد، نحوه توزیع این آسیب‌هاست. برخلاف تصور رایج از جنگ‌های کلاسیک که تمرکز اصلی بر اهداف صرفاً نظامی است، در این دوره، طیفی از زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی در معرض تهدید قرار گرفتند. با این حال، بررسی جزئیات نشان می‌دهد که بسیاری از شریان‌های حیاتی کشور، به‌ویژه در بخش‌های کلیدی، توانسته‌اند پایداری خود را حفظ کنند و از اختلالات گسترده جلوگیری شود.

حمله به زیرساخت‌های اقتصادی ایران

در بخش انرژی، گزارش‌های فنی حاکی از آن است که تمرکز حملات بیشتر بر بخش‌های پایین‌دستی بوده است؛ جایی که اختلال در آن می‌تواند زنجیره‌ای از صنایع وابسته را تحت تأثیر قرار دهد. آسیب به واحد‌هایی مانند برج‌های تقطیر و تأسیسات پالایشی و حمله به تامین‌کنندگان پتروشیمی‌های ماهشهر و عسلویه، تأمین خوراک صنایع پتروشیمی را با چالش مواجه کرده و این موضوع به‌طور غیرمستقیم بر صنایعی مانند بسته‌بندی، نساجی، قطعه‌سازی و داروسازی اثرگذار خواهد بود.

در کنار این، صنایع بزرگ نیز با هزینه‌های بازسازی قابل توجهی روبه‌رو هستند. بر اساس اعلام منابع رسمی، بازسازی فولاد مبارکه به حدود ۵ میلیارد دلار منابع نیاز دارد و فولاد خوزستان نیز با رقمی بین ۲ تا ۳ میلیارد دلار مواجه است. این ارقام، تنها بخشی از هزینه‌هاست؛ چراکه عدم‌النفع ناشی از توقف یا کاهش تولید، اثرات خود را در بازار کار، قیمت تمام‌شده محصولات و حتی ارزبری کشور نشان خواهد داد.

بخش خصوصی نیز از این فشار‌ها بی‌نصیب نمانده است. تنها در استان تهران، حدود ۳۰۰ واحد صنعتی آسیب‌دیده شناسایی شده‌اند؛ عددی که می‌تواند نشانه‌ای از گستردگی اثرات این درگیری در سطح بنگاه‌های اقتصادی باشد.

تخریب ۲۰ فروند هواپیمای مسافربری

در حوزه حمل‌ونقل، صنعت هوانوردی با یکی از سنگین‌ترین ضربه‌ها مواجه شده است. بر اساس گزارش‌ها، ۷ فرودگاه مهم کشور از جمله مهرآباد، تبریز، اهواز، کاشان، ارومیه، خرم‌آباد و کرمان هدف حمله قرار گرفته‌اند. در این میان، حدود ۲۰ فروند هواپیمای مسافربری به‌طور کامل از بین رفته و ۴۰ فروند دیگر نیز دچار آسیب جدی شده‌اند. تنها در ایام نوروز، میزان خسارت و عدم‌النفع این صنعت حدود ۳۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.

شبکه ریلی نیز از این حملات در امان نمانده است. هدف قرار گرفتن پل‌هایی مانند پل هفت‌دهانه قم، پل امین‌آباد در مسیر زنجان-میانه، پل چهارباغ البرز و پل قلعه‌نو در ری، نشان‌دهنده اهمیت این شریان‌ها در طراحی حملات بوده است. با این حال، سرعت بازسازی این مسیرها، مانع از اختلال طولانی‌مدت در حمل‌ونقل ریلی شده است.

در سایر بخش‌ها نیز خسارت‌هایی ثبت شده است؛ از جمله آسیب به ۲۴ کارخانه و مرکز توزیع دارو، خسارت ۲ هزار میلیارد ریالی به بخش کشاورزی و دامداری در کنگاور و همچنین شناسایی ۱۹ هزار خودروی آسیب‌دیده در ۲۶ استان کشور که ارزیابی ۱۵ هزار مورد از آنها به پایان رسیده است.

آسیب به ۸۳ هزار واحد مسکونی

در سطح اجتماعی، بیشترین حجم خسارت‌ها در بخش مسکن ثبت شده است. بر اساس آمار رسمی، ۸۳ هزار و ۳۵۱ واحد مسکونی در کشور آسیب دیده‌اند که از این میان، سهم تهران به‌تنهایی ۳۹ هزار و ۵۰۸ واحد مسکونی و تجاری بوده است. این ارقام نشان می‌دهد که فشار جنگ، به‌طور مستقیم زندگی روزمره بخش قابل توجهی از شهروندان را تحت تأثیر قرار داده است.

در کنار آن، تخریب ۳۲۲ مرکز درمانی و بهداشتی، ۷۶۳ مدرسه و ۵۵ کتابخانه در ۱۲ استان، از دیگر پیامد‌های این دوره بوده است. همچنین حمله به برخی مراکز غیرنظامی، از جمله یک بیمارستان تخصصی، به کشته شدن ۵ نفر و مجروحیت ۱۷۰ نفر انجامیده است.

بخش آموزش عالی نیز متحمل خسارت شده است. بر اساس گزارش‌ها، ۱۵۴ نقطه در ۲۱ دانشگاه و مرکز پژوهشی مورد اصابت قرار گرفته و بیش از ۴ هزار میلیارد تومان خسارت به زیرساخت‌های آموزشی و پژوهشی وارد شده است. در مجموع، حدود ۳۰ دانشگاه کشور از این حملات بی‌تأثیر نبوده‌اند.

آسیب به ۱۳۲ اثر میراث فرهنگی در ۱۸ استان

در حوزه میراث فرهنگی، گزارش‌ها از آسیب به ۱۳۲ بنای تاریخی در ۱۸ استان کشور حکایت دارد. تهران با بیش از ۶۰ اثر آسیب‌دیده در صدر قرار دارد و پس از آن، اصفهان با ۲۳ اثر و خوزستان با ۱۳ اثر بیشترین خسارت را ثبت کرده‌اند. این آسیب‌ها اگرچه در مقیاس کلی میراث فرهنگی کشور محدود به نظر می‌رسد، اما اهمیت نمادین این بناها، ضرورت مرمت و بازسازی دقیق آنها را دوچندان می‌کند.

در شرایط فعلی، برنامه‌های حمایتی و بازسازی در دستور کار قرار گرفته است. بر اساس اعلام مسئولان، ۱۰۰ هزار میلیارد تومان تسهیلات برای خانوار‌ها و ۸۰ هزار میلیارد تومان برای بنگاه‌های کوچک در نظر گرفته شده است. همچنین برخی سیاست‌های حمایتی مانند تعلیق جریمه دیرکرد اقساط بانکی و افزایش حقوق کارکنان دولت به اجرا درآمده است.

در حوزه زیرساختی نیز، حفظ پایداری شبکه آب و برق با وجود حدود ۱۹۰۰ حادثه جنگی، نشان‌دهنده عملکرد قابل توجه در مدیریت بحران بوده است. همزمان، پیگیری دریافت غرامت در مجامع بین‌المللی نیز به‌عنوان یکی از مسیر‌های جبران خسارت دنبال می‌شود؛ چرا که حمله به زیرساخت‌های اقتصادی مصداق جنایت جنگی است و در مجامع بین‌المللی محکوم است.

در مجموع، اگرچه حجم خسارت‌ها قابل توجه است، اما آنچه در این میان اهمیت دارد، نحوه مدیریت این شرایط و تبدیل بازسازی به فرصتی برای تقویت زیرساخت‌هاست؛ مسیری که می‌تواند تجربه این دوره را به نقطه‌ای برای افزایش تاب‌آوری در آینده تبدیل کند.