ده روزی که می‌تواند جهان را تکان دهد: هنجار‌های دموکراتیک در چهار انتخابات سرنوشت‌ساز در بوته آزمایش

چهار انتخابات در چهار قاره ظرف مدت ۱۰ روز می‌تواند سیاست جهانی را عمیقاً دستخوش دگرگونی کند و جهان را بیشتر در مسیر اقتدارگرایانه کنونی خود به پیش براند یا نمایانگر بازگشتی محدود برای هنجار‌های دموکراتیک باشد.

در هر چهار رقابت، هنجار‌های اساسی دموکراتیک در زمانی که خودکامگی با سرعتی هشداردهنده در سراسر جهان در حال پیشروی است، در معرض خطر قرار دارند. بر اساس اعلام مؤسسه «وی‌دم» مستقر در سوئد که از ابزار‌های ارزیابی چندمتغیره استفاده می‌کند، آزادی‌های دموکراتیکی که یک شهروند معمولی جهان از آن بهره‌مند است، به سطوحی کاهش یافته که آخرین بار در سال ۱۹۷۸ مشاهده شده بود؛ یعنی مدت‌ها پیش از سقوط دیوار برلین و فروپاشی کمونیسم در اروپا.

مجموعه این چهار انتخابات محوری می‌تواند این روند را متوقف کند یا آن را تشدید بخشد. در هر رقابت، احزاب حامی دموکراسی در رقابتی تنگاتنگ با خودکامگان کنونی یا مشتاقان قدرت قرار دارند. نتایج در هر مورد احتمالاً اثرات سرریز در مناطق خود و فراتر از آن خواهد داشت.

روز یکشنبه، برزیل دور دوم انتخابات ریاست‌جمهوری را در حالی برگزار خواهد کرد که نامزدی از جناح راست افراطی پیشتاز است. فلاویو بولسونارو تهدید کرده است که در صورت پیروزی، «قانون اساسی را تغییر خواهد داد»، پدرش را به جرم طراحی کودتا عفو خواهد کرد و محدودیت‌های زیست‌محیطی را که مسئله‌ای حیاتی برای جنگل‌های بارانی آمازون است، کاهش خواهد داد.

در همان روز، سیستم نیمه‌خودکامه‌ای که الکساندر ووچیچ طی ۱۲ سال گذشته در صربستان اداره کرده است، با سرسخت‌ترین چالش خود در قالب یک جنبش اعتراضی غیرمتعارف به رهبری دانشجویان مواجه خواهد شد؛ جنبشی که فهرستی از دانشگاهیان و تکنوکرات‌های کمترشناخته‌شده را معرفی کرده و با شعار ساده «صربستان یا مافیا؟» وارد میدان شده است.

روز سه‌شنبه، نوبت بنیامین نتانیاهو خواهد بود تا با چالش‌گران خود پای صندوق‌های رأی روبه‌رو شود. رهبر اسرائیل در ۱۹ سال از ۳۰ سال گذشته، ناظر بر یک دوره طولانی از پسرفت دموکراتیک و نقض فزاینده حقوق بشر بوده است. او به دلیل جنایات جنگی و جنایات علیه بشریت در غزه از سوی دادگاه کیفری بین‌المللی تحت پیگرد است و در صورت شکست، در معرض خطرات حقوقی شدید ناشی از دادگاه فساد در حال جریان در داخل قرار می‌گیرد. ائتلاف راست افراطی او در حال حاضر از بلوک مخالفان عقب‌تر است.

در تاریخ ۳ نوامبر، در واپسین روز‌های این دوره احتمالاً تاریخیِ ۱۰ روزه، ریاست‌جمهوری به سبک امپراتوری دونالد ترامپ با توبیخ رأی‌دهندگان آمریکایی در انتخابات میان‌دوره‌ای روبه‌رو می‌شود و احتمال سقوط حداقل یک مجلس کنگره و شاید هر دو به دست دموکرات‌ها وجود دارد. با این حال، آنها در تلاش برای مهار زیاده‌روی‌های ترامپ که باعث سقوط شدید ایالات متحده در شاخص دموکراسی لیبرال مؤسسه «وی‌دم» شده است، با وظیفه‌ای دشوار روبه‌رو خواهند شد.

تا زمانی که ایالات متحده آرای خود را در روز سه‌شنبه شمارش کند، جهان می‌تواند مکانی کاملاً متفاوت به نظر برسد. نه تنها این چهار رقابت پیش‌رو نزدیک به هم انباشته شده‌اند، بلکه درهم‌تنیده‌اند. جنبش ماگای ترامپ حمایت سیاسی آشکاری از نتانیاهو، ووچیچ و بولسونارو کرده است. جاسوس‌افزار پگاسوس ساخت اسرائیل در تلفن‌های همراه فعالان دانشجویی و حامی دموکراسی در صربستان یافت شده است. بولسونارو به شدت حامی اسرائیل است و قول داده است که از ایالات متحده پیروی کرده و سفارت برزیل را به اورشلیم منتقل کند. ایالات متحده بخش عمده‌ای از مهمات جنگ‌های نتانیاهو را تأمین کرده است. صربستان متعهد به صرف ۲ میلیارد دلار برای سیستم‌های دفاعی اسرائیل است و در ماه سپتامبر، دو کشور کارخانه مشترکی برای تولید نظارت و حمله افتتاح کردند.

پیروزی راست اقتدارگرا در یک کشور همتایان را در سایر کشور‌ها تقویت خواهد کرد و بالعکس، پیروزی فعالان حامی دموکراسی در هر رقابت، به متحدان آنها در سراسر جهان امید و دلگرمی خواهد بخشید.

این چهار انتخابات ممکن است به یکدیگر پیوسته باشند، اما مبارزه میان اقتدارگرایی و دموکراسی در هر کشور اشکال بسیار متفاوتی به خود می‌گیرد. شانس‌ها و دستاورد‌ها در هر مورد متفاوت است، اما همگی رقابت‌هایی بسیار نزدیک هستند.

برزیل: رتبه شاخص دموکراسی: ۲۸

برزیل از زمان روی کار آمدن لوئیز ایناسیو لولا داسیلوا در نخستین روز سال ۲۰۲۳ و خنثی کردن تلاش سلف پوپولیست راست افراطی خود برای برهم زدن نتیجه انتخابات اکتبر، از یک خیزش دموکراتیک برخوردار بوده است. بر اساس معیار‌های «وی‌دم»، این کشور اکنون اعتبار دموکراتیک بهتری نسبت به بریتانیا و به مراتب بهتری نسبت به ایالات متحده دارد.

بازنده آن انتخابات چهار سال پیش، ژائیر بولسونارو، یک سرباز سابق که در دوران دیکتاتوری نظامی ۲۱ ساله برزیل خدمت کرده بود و هنوز آن را تحسین می‌کند، به دلیل تلاش برای کودتا جهت حفظ قدرت به ۲۷ سال زندان محکوم شد. اکنون پسر او، فلاویو، به دنبال پیروی از ردپای اوست و با برتری اندک، اما قابل توجهی نسبت به لولا وارد دور دوم انتخابات در روز یکشنبه می‌شود.

بولسوناروی جوان نه تنها قول داده پدرش را آزاد کند، بلکه متعهد شده اعضای دستگاه قضایی دخیل در پیگرد قانونی او را مجازات کند. در صورت پیروزی، او از حمایت اکثریت راست‌گرا در کنگره برای همکاری برخوردار خواهد بود و قول داده است قانون اساسی را تغییر دهد و «کشور را مجدداً دموکراتیزه کند». این اصطلاح بازگشت به دوران گذار از حکومت نظامی در سال ۱۹۸۵ را تداعی می‌کند و برای چپ‌گرایان برزیل، از دهان یک ستایشگر سرشناس اعضای برجسته خونتا، طنینی هولناک و اورولی دارد.

بولسونارو کارزار انتخاباتی خود را بر پایه سیاست‌های سرسختانه نظم و قانون با تمرکز بر مسئله مزمن جرایم سنگین بنا کرده است. او استدلال می‌کند که سن مسئولیت کیفری باید به زیر ۱۸ سال کاهش یابد، نوجوانان بیشتری به زندان فرستاده شوند، و خواستار اصلاحات قضایی است؛ موضوعی که منتقدانش اظهار می‌دارند او قصد دارد از طریق آن به استقلال دادگاه‌ها حمله کند.

صربستان: رتبه شاخص دموکراسی: ۱۱۲

الکساندر ووچیچ در طول ۱۲ سال ریاست‌جمهوری خود، به‌طور مداوم پایه‌های دموکراسی صربستان را تضعیف کرده است. او و متحدانش تقریباً تمام شبکه‌های پخش کشور را در اختیار گرفته‌اند؛ به‌طوری که او چهره غالب و فراگیر صفحه‌های تلویزیون کشور در طول کارزار انتخاباتی فعلی است. آینده دو شبکه خبری مستقل باقی‌مانده اکنون در هاله‌ای از ابهام قرار دارد، چرا که در طول کارزار توسط یک سرمایه‌گذار پرتغالی مرتبط با رژیم ساقط‌شده ویکتور اوربان در مجارستان خریداری شدند.

حزب حاکم پیشرو صربستان (اس‌ان‌اس) وزارتخانه‌ها و دیگر نهاد‌های دولتی را تا حدی به ابزار‌های سیاسی تبدیل کرده است که به گفته راشا ندلیکوف، مدیر برنامه مرکز پژوهش، شفافیت و پاسخگویی، «مرز میان دولت و احزاب تقریباً پاک شده است».

تا کنون، احزاب مخالفی که به دنبال مهار ووچیچ بودند ضعیف و پراکنده عمل می‌کردند، اما سیاست صربستان دو سال پیش در پی فروپاشی یک سایبان بتنی روی جمعیتی از مردم در یک ایستگاه راه‌آهن در نووی ساد که منجر به کشته شدن ۱۶ نفر شد، دگرگون گردید. این فاجعه مخزن عمیقی از سرخوردگی را در سراسر کشور متبلور ساخت و یک جنبش توده‌ای به رهبری دانشجویان پدید آورد که از آن زمان تاکنون در برابر ارعاب‌های دولتی دوام آورده و اکنون فهرستی کامل از نامزد‌ها را در برابر حزب حاکم ارائه کرده است.

نامزدها، درست مانند دانشجویانی که آنها را معرفی کرده‌اند، در مسائل کلیدی سیاسی با یکدیگر اختلاف نظر دارند، اما پایبندی محض به دموکراسی مستقیم نشان می‌دهند. تصمیمات در جلسات عمومی بزرگ اتخاذ می‌شود و به هیچ‌کس اجازه داده نشده است که به عنوان یک رهبر مشخص ظهور کند.

برای پیروزی در روز یکشنبه، دانشجویان باید چارچوب سیاست سنتی صربستان و به‌ویژه تسلط ووچیچ بر پایگاه وفادارش در مناطق روستایی را بشکنند. در صورت نزدیک شدن آنها به پیروزی، خطر ناآرامی و خشونت وجود دارد. حزب حاکم سابقه پرداخت پول به باند‌های اراذل و اوباش برای برهم زدن تجمعات مخالفان را دارد و اگر ووچیچ احساس خطر کند، ممکن است این باند‌ها در حوزه‌های رأی‌گیری حاضر شوند. دانشجویان نیز عهد بسته‌اند که برای دفاع از پیروزی مورد انتظار خود در روز یکشنبه، به خیابان‌ها بیایند.

اسرائیل: رتبه شاخص دموکراسی: ۴۸

دموکراسی اسرائیل همواره ناقص بوده است. فلسطینیان در اراضی اشغالی فاقد حق رأی یا بسیاری از حقوق دیگر هستند، در حالی که شهرک‌نشینان اسرائیلی در مجاورت آنها از حقوق شهروندی کامل برخوردارند و پشتیبانی حیاتی برای دولت ائتلافی راست افراطی بنیامین نتانیاهو فراهم می‌کنند. با این وجود، این دولت در انتخابات پارلمانی روز سه‌شنبه برای بقای خود خواهد جنگید.

فلسطینیان دارای تابعیت اسرائیل حدود یک‌پنجم جمعیت را تشکیل می‌دهند، اما همواره حضور بسیار کمی در کنست دارند. میزان مشارکت آنها در رأی‌گیری نسبت به یهودیان اسرائیلی کمتر است و بسیاری از آنها مشارکت را در سیستمی که به شکلی ساختارمند آنها را حذف می‌کند، بی‌فایده می‌دانند. بلوک اصلی مخالفان که نتانیاهو را به چالش می‌کشد، ائتلاف با احزاب عرب را رد کرده است؛ حتی اگر این امر به معنای تمایز میان یک پیروزی قطعی و یک بن‌بست نامشخص پس از تخصیص کرسی‌های کنست باشد.

نتانیاهو در طول بخش اعظم سه دهه گذشته به صورت متناوب رهبر اسرائیل بوده است، اما در طول نزدیک به چهار سال از دوره کنونی‌اش در ائتلاف با احزاب افراطی حامی شهرک‌نشینان، تهاجمی را علیه هنجار‌های دموکراتیک اسرائیل به راه انداخته و به بهانه «اصلاحات» تلاش کرده است استقلال دستگاه قضایی را محدود کند، بر مطبوعات مستقل فشار آورد و پلیس، ارتش و سرویس امنیت داخلی (شین‌بت) را سیاسی سازد.

بلوک مخالفان به رهبری ژنرال سابق گادی آیزنکوت، دیدگاه‌های مشترک فراوانی با نتانیاهو در خصوص فلسطین دارد، به طور کلی از جنگ در غزه حمایت می‌کند و از پذیرش راه‌حل دو کشوری سر باز می‌زند. اما مصمم است فساد دولت او و زیاده‌روی‌های خودکامه‌اش را پاک کند. انتظار می‌رود این جناح در انتخابات روز سه‌شنبه کرسی‌های بیشتری نسبت به ائتلاف حاکم به دست آورد، اما از کسب اکثریت قاطع باز بماند. برای این منظور، آنها ممکن است ناچار شوند به یک تفاهم با اقلیت فلسطینی نادیده‌گرفته‌شده اسرائیل دست یابند.

ایالات متحده: رتبه شاخص دموکراسی: ۵۱

هیچ کشور غربی در دوران مدرن به این سرعت که ایالات متحده در کمتر از دو سال از دوره دوم دونالد ترامپ خود را «دموکراسی‌زدایی» کرده، به قهقرا نرفته است. ترامپ با کنگره‌ای که تحت سلطه جمهوری‌خواهان وفادار است و دیوان عالی که عمدتاً تسلیم بوده، یک ریاست‌جمهوری به سبک امپراتوری تشکیل داده و مکرراً با صدور فرمان‌های اجرایی حکومت می‌کند و نهاد‌های دولتی — از جمله ارگان‌های امنیت داخلی نظیر وزارت دادگستری و اف‌بی‌آی — را به ابزار‌های سیاسی تبدیل کرده که علیه مخالفان سیاسی، دادستان‌های مستقل و خبرنگاران سلاح‌سازی شده‌اند.

سیاست‌های دولت در سطوح داخلی و خارجی، برای ایجاد فرصت‌های ثروت‌اندوزی شخصی برای خانواده و دوستان ترامپ استفاده شده است.

اداره مهاجرت و گمرک (آیس) با نیرو‌های جذب‌شده‌ای که آموزش‌های مختصری دیده، اما به شدت مسلح هستند، به شکلی گسترده توسعه یافته و در سراسر کشور مستقر شده است و حقوق مدنی هر کسی را، عمدتاً لاتین‌تبارها، که مظنون به مهاجرت غیرقانونی باشند زیر پا می‌گذارد.

با کاهش محبوبیت رئیس‌جمهور به پایین‌ترین سطح تاریخی، دموکرات‌ها شانس بالایی برای کسب اکثریت در مجلس نمایندگان و شانس کمتری برای به دست آوردن سنا دارند.

با این حال، حتی در صورت به دست گرفتن کنترل هر دو مجلس، محدودیت‌هایی در خصوص میزان توانایی آنها برای مهار زیاده‌روی‌های اقتدارگرایانه دوره ریاست‌جمهوری ترامپ وجود خواهد داشت. انتظار می‌رود او آزادانه از حق وتوی خود استفاده کند و دموکرات‌ها آرای لازم برای باطل کردن وتو یا شکست دادن فیلی‌باستر جمهوری‌خواهان در سنا را نخواهند داشت.

از نظر تئوری، کنگره قدرت کنترل بودجه را دارد و می‌تواند تخصیص بودجه برای بخش‌ها و آژانس‌های دولتی را مشروط به انجام اصلاحات کند. همچنین اکثریت دموکرات می‌تواند از تسلط خود بر کمیته‌ها برای آغاز تحقیقات متعدد درباره فساد و سایر تخلفات استفاده کند و احضاریه‌هایی برای مقامات دولتی بفرستد.

با این حال، دولت ترامپ در هر دو مورد می‌تواند به سادگی تصمیم به نادیده گرفتن کنگره بگیرد و از همکاری سر باز زند. بنابراین، فوری‌ترین پیامد پیروزی دموکرات‌ها احتمالاً یک بحران طولانی‌مدت قانون اساسی پیش از هرگونه بازسازی هنجار‌های دموکراتیک خواهد بود.