بحرین در میان سرکوب، بی‌تابعیتی و آرزو‌های بازگشت

در پی جنگ تحمیلی اسرائیل و ایالات متحده علیه ایران که به حملات متقابل موشکی و پهپادی به پایگاه‌ها و تأسیسات در منطقه منجر شد، وضعیت شهروندان بحرینی به ویژه ساکنین شیعه و کسانی که ریشه ایرانی دارند، به شدت تحت تأثیر قرار گرفته است. دولت بحرین که میزبان ناوگان پنجم آمریکا است، خود را در خط مقدم تنش‌ها می‌بیند و اکنون در میانهء آتش بسی متزلزل به سرکوب گسترده داخلی روی آورده است.

وزارت کشور بحرین اواخر آوریل ۲۰۲۶ اعلام کرد که تابعیت ۶۹ شهروند را به همراه برخی اعضای خانواده‌شان سلب کرده است. مقامات بحرین، این افراد را به «ستایش یا همدردی با اقدامات خصمانه ایران»، «همکاری با نهاد‌های خارجی» و «بی‌وفایی به کشور» متهم کرده‌اند. همه این افراد با منشأ غیربحرینی (اغلب ریشه ایرانی) معرفی شده‌اند. منتقدان این اقدام را «مجازات جمعی» و نقض حقوق بشر می‌دانند.

در همین راستا، گزارش‌ها حاکی از آن است که پادشاه بحرین، حمد بن عیسی آل خلیفه، درخواست اخراج برخی از این شهروندان سلب تابعیت‌شده را به سلطان عمان و نیز مقامات ترکیه ارسال کرده است. با این حال، طبق اخبار دریافتی، هر دو کشور پاسخ منفی داده‌اند و از پذیرش این افراد به عنوان پناهنده یا مهاجر خودداری کرده‌اند. این رد درخواست، فشار بر دولت بحرین را افزایش داده و وضعیت این شهروندان را پیچیده‌تر کرده است. برخی بر این باورند که ایران باید به این افراد با توجه به اینکه اصلی‌ترین عامل در وضعیت کنونی آنها حمایتشان از ایران است، تابعیت بدهد.

سابقه تاریخی: بحرین از استان ایرانی تا استقلال تحت نفوذ بریتانیا

بحرین (که در منابع تاریخی ایرانی با نام «مِشماهیگ» شناخته می‌شد) قرن‌ها بخشی از قلمرو ایران بوده است. در دوران صفویه، افشاریه و حتی پیش از آن، این جزایر تحت حاکمیت ایران قرار داشتند. در اوایل قرن نوزدهم، با گسترش نفوذ بریتانیا در خلیج فارس، آل خلیفه با حمایت انگلیسی‌ها کنترل عملی جزایر را به دست گرفتند.

هرچند سال ۱۹۵۷ میلادی (۱۳۳۶ خورشیدی)، بحرین بطور رسمی بعنوان «استان چهاردهم» ایران اعلام شد. اما با خروج بریتانیا از شرق سوئز در اواخر دهه ۱۹۶۰، فرآیند جدایی تسریع شد. محمدرضا شاه پهلوی که بحرین را استان چهاردهم ایران نامیده بود، تغییر موضع داد و اعلام کرد اگر مردم بحرین مایل به الحاق نباشند، به زور متوسل نخواهد شد.

سازمان ملل مأموری به بحرین فرستاد که گزارش داد اکثریت مردم خواستار «استقلال کامل به عنوان یک دولت عربی» هستند. مجلس شورای ملی ایران در اردیبهشت ۱۳۵۰ با ۱۸۴ رأی موافق در برابر ۴ رأی مخالف، قطعنامه‌ای را تصویب کرد که ادعای تاریخی ایران بر بحرین را کنار می‌گذاشت. چندی بعد، بحرین در ۱۵ اوت ۱۹۷۱ استقلال خود را اعلام کرد. این جدایی، که بسیاری از ایرانیان آن را نتیجه سیاست‌های بریتانیا و تصمیمات زمان شاه می‌دانند، همچنان در گفتمان سیاسی ایران حساس است.

روابط بحرین و ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ همواره پرتنش بوده و اتهامات دخالت ایران در امور داخلی بحرین (بویژه حمایت از شیعیان) بار‌ها مطرح شده است.

زمزمه‌های الحاق پس از جنگ اخیر

اکنون جنگ اخیر و حملات ایران به اهداف مرتبط با آمریکا در منطقه، از جمله در بحرین، بار دیگر این مسئله تاریخی را زنده کرده است. در داخل، رسانه‌هایی مانند کیهان و برخی نمایندگان مجلس از «بازگشت بحرین به میهن اصلی» سخن گفته‌اند و ادعا کرده‌اند که بسیاری از مردم بحرین خود را ایرانی می‌دانند و زبان پارسی را حفظ کرده‌اند. یکی از نمایندگان مجلس حتی اعلام کرده بود که «یکی از نتایج این جنگ باید الحاق بحرین به ایران باشد». در فضای مجازی نیز بسیاری از کاربران ایرانی با استدلال‌ها و ادبیات گوناگون، خواهان بازگشت بحرین به ایران شده‌اند.

در خود بحرین نیز، هرچند دولت آن، ادعا‌ها را قاطعانه رد می‌کند، گزارش‌های غیررسمی از نارضایتی بخشی از شهروندان شیعه حکایت دارد که پس از سلب تابعیت‌ها و فشار‌های امنیتی، برخی صدا‌ها در شبکه‌های اجتماعی یا محافل خصوصی خواستار نزدیکی بیشتر به ایران یا حتی الحاق شده‌اند. دولت بحرین این اظهارات را «دخالت خارجی» و تهدید امنیت ملی می‌داند و سرکوب را تشدید کرده است.

تحلیلگران معتقدند تنش‌های پس از جنگ، شکاف‌های فرقه‌ای در بحرین را عمیق‌تر کرده است. در حالی که حکومت سنی آل خلیفه بر اتحاد با غرب و دولت‌های عربی منطقه تأکید دارد، اقلیت شیعه که بخش قابل توجهی از جمعیت را تشکیل می‌دهد، با مشکلات و خفقان شدید سیاسی و حالا هویتی رو‌به‌رو است.

هرچند رژیم بحرین در حال حاضر تلاش می‌کند ثبات خود را حفظ کند و همزمان خسارت‌های ناشی از حملات ایران را را مطالبه می‌کند، با این حال، سلب تابعیت‌ها، رد درخواست اخراج توسط عمان و ترکیه، و احیای بحث‌های تاریخی الحاق، نشان می‌دهد که این سرزمین کوچک خلیج فارس همچنان بخشی از کانون تحولات بزرگ منطقه‌ای است.

آینده شهروندان بحرینیِ تحت فشار، به ویژه کسانی که اکنون فاقد تابعیت هستند، نامعلوم است. سازمان‌های حقوق بشری هشدار داده‌اند که این اقدامات می‌تواند الگویی خطرناک برای برخورد با اقلیت‌ها در کشور‌های خلیج فارس ایجاد کند.

از لحاظ حقوق داخلی ایران، جمهوری اسلامی ایران می‌تواند به افراد سلب تابعیت‌شده بحرینی (تابعیت اکتسابی یا طبیعی‌شده)، تابعیت ایرانی اعطا کند، اما این کار مشروط به شرایط قانونی است و جنبه‌های بین‌المللی و سیاسی هم دارد.

قوانین داخلی ایران در مورد اعطای تابعیت

طبق اصل ۴۲ قانون اساسی ایران: «اتباع خارجه می‌توانند در حدود قوانین به تابعیت ایران درآیند و سلب تابعیت اینگونه اشخاص در صورتی ممکن است که دولت دیگری تابعیت آنها را بپذیرد یا خود آنها درخواست کنند.»

اعطای تابعیت به اتباع خارجی (از جمله کسانی که تابعیت اصلی‌شان را از دست داده‌اند) در قانون مدنی ایران (مواد ۹۷۶ به بعد، به‌ویژه مواد ۹۷۹ و ۹۸۰) و قوانین مرتبط پیش‌بینی شده است. شرایط اصلی معمولاً شامل مواردی است از جمله؛ رسیدن به سن ۱۸ سال تمام،‌ اقامت قانونی حداقل ۵ سال در ایران (متوالی یا متناوب)، عدم فرار از خدمت نظامی در کشور اصلی (اگر اعمال شود)، عدم محکومیت به جنحه مهم یا جنایت غیرسیاسی در هیچ کشوری، و صلاحدید دولت (هیئت وزیران یا مراجع ذی‌صلاح مانند وزارت امور خارجه و وزارت کشور).

دولت ایران اختیار وسیعی در اعطای تابعیت دارد، به‌ویژه در موارد انسانی یا سیاسی (مانند پناهندگان سیاسی یا کسانی که به دلیل فعالیت‌های مخالف رژیم بحرین، تابعیت‌شان سلب شده). سابقه ایران در اعطای تابعیت به برخی مخالفان بحرینی یا افراد بدون تابعیت (stateless) وجود دارد، هرچند اغلب موردی و نه گسترده.

مجتبی زارعی نماینده مجلس شورای اسلامی در این باره به «فراز» گفت: این موضوع از لحاظ حقوقی شرایط خاصی دارد، از لحاظ سیاسی نیز باید ابعاد و آثار مختلف آن بررسی شود تا بتوان درباره آن سخن گفت.

هر دولتی حق دارد تابعیت اعطا کند (اصل حاکمیت). ایران این اقدام بحرین را «ضدبشری»، «تبعیض‌آمیز» و «نقض فاحش حقوق بشر» خوانده و محکوم کرده است. این موضع‌گیری سیاسی-حقوقی، زمینه را برای اقدام متقابل (مانند پذیرش و اعطای تابعیت) فراهم می‌کند. اما با وجود شرایط قانونی اجرای آن بستگی به اراده سیاسی دولت ایران، شرایط فردی متقاضیان و ملاحظات دیپلماتیک دارد.