بررسی اختلاف تورم استان‌ها |‌ چرا تورم کردستان از تهران بیشتر است؟

وقتی مرکز آمار اعلام می‌کند تورم سالانه کشور ۶۲ درصد است، منظورش میانگین رشد قیمت‌ها در کل اقتصاد است. اما هیچ خانواری دقیقا همان سبد متوسط کشور را مصرف نمی‌کند. خانوار تهرانی، بخشی بزرگ‌تر از درآمدش را صرف اجاره، آموزش، حمل‌ونقل و خدمات می‌کند؛ در حالی که خانوار‌های بسیاری در استان‌های کم‌برخوردارتر سهم بیشتری از هزینه خود را به خوراک اختصاص می‌دهند.

اینجا مفهوم «ضریب اهمیت» وارد ماجرا می‌شود. ضریب اهمیت یعنی سهم هر گروه کالایی در سبد هزینه خانوار. اگر سهم خوراکی‌ها در یک استان بیشتر باشد و خوراکی‌ها سریع‌تر از بقیه کالا‌ها گران شوند، تورم آن استان بالاتر ثبت می‌شود؛ حتی اگر قیمت‌ها در کل کشور تقریبا با یک آهنگ رشد کرده باشند.

در اردیبهشت ۱۴۰۵، تورم سالانه گروه خوراکی‌ها به ۹۰.۷ درصد رسیده، در حالی که تورم کالا‌های غیرخوراکی و خدمات حدود ۴۷.۵ درصد بوده است. همین اختلاف بزرگ، موتور اصلی تفاوت تورم استانی شده است.

تهران چرا تورم پایین‌تری دارد؟

داده‌های مرکز آمار نشان می‌دهد تهران با ضریب اهمیت خوراکی ۲۱.۹۱ درصد، کمترین تورم کشور را ثبت کرده است. در مقابل، استان‌های ایلام، کردستان و کرمانشاه که نزدیک و بیش از ۴۰ درصد از سبد هزینه خانوارشان به خوراک اختصاص دارد، تورم بالایی را تجربه کرده‌اند.

این تفاوت را می‌توان با یک مثال ساده توضیح داد. فرض کنید قیمت خوراکی‌ها ۸۰ درصد و قیمت سایر کالا‌ها و خدمات ۴۰ درصد افزایش یافته باشد. در استانی که خوراک فقط ۲۵ درصد سبد هزینه است، تورم نهایی حدود ۵۰ درصد خواهد شد. اما اگر خوراک ۴۰ درصد سبد را تشکیل دهد، همان افزایش قیمت‌ها تورم را به ۵۶ درصد می‌رساند.

یعنی حتی با یکسان بودن رشد قیمت‌ها، فقط به دلیل تفاوت در الگوی مصرف، تورم نهایی استان‌ها متفاوت ثبت می‌شود.

این نکته مهمی برای تحلیل اقتصادی است. بسیاری تصور می‌کنند تورم بالاتر یک استان یعنی بازار آن استان ملتهب‌تر است یا مدیریت اقتصادی ضعیف‌تری دارد؛ در حالی که در بسیاری از موارد، ساختار مصرف خانوار عامل اصلی است.

تورم سالانه همیشه گمراه‌کننده است

عامل مهم دیگر، خودِ فرمول محاسبه تورم سالانه است. تورم سالانه از مقایسه میانگین شاخص قیمت در ۱۲ ماه اخیر با میانگین ۱۲ ماه قبل از آن به دست می‌آید. این فرمول باعث می‌شود استان‌هایی که در سال قبل جهش قیمتی زودتری داشته‌اند، درآینده نرخ تورم پایین‌تری نشان دهند و برعکس.

به زبان ساده، تورم سالانه مثل آینه‌ای است که بخشی از تصویرش مربوط به گذشته است. اگر استانی سال قبل تورم سنگینی را تجربه کرده باشد، ورود آن ماه‌های پرالتهاب به دوره پایه، نرخ تورم فعلی را پایین‌تر نشان می‌دهد. در مقابل، استانی که جهش قیمتی‌اش دیرتر اتفاق افتاده، ممکن است امروز نرخ بالاتری ثبت کند.

برای همین است که رتبه استان‌ها در تورم دائمی نیست و مدام جابه‌جا می‌شود. استانی که امروز صدرنشین تورم است، چند ماه بعد ممکن است به میانه جدول برود.

سهم خوراکی‌ها؛ کلید فهم تورم استانی

اگر نمودار ضریب اهمیت خوراکی‌ها و نرخ تورم استان‌ها را کنار هم بگذاریم، یک رابطه روشن دیده می‌شود؛ هرچه سهم خوراک در سبد خانوار بیشتر باشد، تورم سالانه هم بالاتر است.

این موضوع ریشه در ساختار اقتصادی و درآمدی استان‌ها دارد. در استان‌های کم‌برخوردارتر، سهم هزینه‌های ضروری مانند مواد غذایی بالاتر است و خانوار‌ها فضای کمتری برای هزینه‌کرد در خدمات، تفریح یا کالا‌های غیرضروری دارند. به همین دلیل، شوک‌های قیمتی در بازار مواد غذایی اثر مستقیم‌تر و شدیدتری بر تورم آنها می‌گذارد.

از سوی دیگر، در کلان‌شهر‌هایی مثل تهران، اگرچه هزینه مسکن و خدمات بسیار بالاست، اما، چون تورم خدمات معمولا آهسته‌تر از خوراکی‌ها حرکت می‌کند، نرخ تورم کل پایین‌تر ثبت می‌شود.

برای مقایسه استان‌ها باید به چه شاخصی نگاه کرد؟

اقتصاددانان معمولا معتقدند برای مقایسه عملکرد تورمی استان‌ها، تورم ماهانه یا نقطه‌به‌نقطه شاخص مناسب‌تری نسبت به تورم سالانه است. دلیلش این است که اثر «پایه» در این شاخص‌ها کمتر است و تصویر به‌روزتری از تغییرات قیمت ارائه می‌دهند.

همچنین تفکیک تورم خوراکی و غیرخوراکی اهمیت زیادی دارد. ممکن است دو استان تورم کل مشابهی داشته باشند، اما در یکی فشار اصلی از ناحیه مواد غذایی باشد و در دیگری از سمت خدمات یا مسکن.