نزدیکی توافق صلح میان ایران و آمریکا؛ شعله‌ور شدن درگیری نظامی در نزدیکی تنگه هرمز

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در گفت‌و‌گو با تلویزیون دولتی در روز جمعه گفت که اگرچه هنوز امکان اعمال تغییرات در توافق وجود دارد، اما این توافق مقدماتی نشان می‌دهد که کشورش «از دل این درگیری قوی‌تر بیرون آمده است.» وی تأکید کرد: «ایران پیروز جنگ با ایالات متحده است.»

ساعاتی پس از این اظهارات، یک منبع آگاه به رویترز گفت که نیرو‌های آمریکایی چندین پهپاد تهاجمی انتحاری ایران را که به سمت تنگه هرمز در حرکت بودند، سرنگون کردند. این منبع که نخواست نامش فاش شود، افزود که این پهپاد‌ها تهدیدی برای کشتیرانی تجاری محسوب می‌شدند. فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام) بعداً این اقدام را تأیید کرد و اعلام کرد که آبراه تنگه هرمز باز است.

بر اساس گفته‌های منابع مطلع در جریان مذاکرات، تفاهم‌نامه پیشنهادی خواستار بازگشایی تنگه هرمز و لغو محاصره دریایی بنادر ایران توسط ایالات متحده است. مذاکرات مربوط به برنامه هسته‌ای ایران - که دلیل اصلی دونالد ترامپ برای آغاز جنگ بود - پس از این مرحله انجام خواهد شد.

یک مقام آمریکایی که به شرط ناشناس ماندن با خبرنگاران صحبت می‌کرد، روز جمعه گفت که این توافق اهداف اصلی ترامپ را محقق کرده و مذاکرات را «در وضعیت بسیار بسیار خوبی» قرار داده است.

پاکستان میانجی‌گری این مذاکرات را بر عهده داشته است. روایت‌های ارائه‌شده از پیش‌نویس این توافق توسط منابع غربی، پاکستانی و ایرانی، به مفادی اشاره دارد که می‌تواند به نفع ایران باشد؛ موضوعی که با انتقاد ترامپ مواجه شد و وی این گزارش‌ها را «نادرست» خواند.

اگرچه اختلافات جزئی وجود دارد، اما این پیشنهادات به‌طور کلی بسیاری از خواسته‌های تهران را تأمین می‌کند؛ در حالی که به نظر می‌رسد دستاورد ترامپ چیزی فراتر از بازگشایی تنگه هرمز نباشد؛ تنگه‌ای که ایران پس از حملات ایالات متحده و اسرائیل در ماه فوریه آن را مسدود کرده بود.

عراقچی گفت که ایران به همراه عمان، کنترل ترافیک دریایی در این تنگه را که پیش از جنگ یک‌پنجم عرضه نفت و گاز جهان را جابه‌جا می‌کرد، حفظ خواهد کرد. او تأکید کرد: «شمشیر ما همیشه بر فراز تنگه هرمز آویخته خواهد ماند.»

یک منبع غربی اعلام کرد که این توافق ممکن است تا روز یکشنبه امضا شود و ژنو محتمل‌ترین مکان برای این امر است. عراقچی گفته است که این توافق پیش از اعلام عمومی، به صورت غیرحضوری (از راه دور) امضا خواهد شد.

مفاد توافق چیست؟

پیش‌نویس مفاد توافق که توسط چندین منبع به رویترز تشریح شده، نشان می‌دهد که در ازای بازگشایی تنگه هرمز توسط ایران، ایالات متحده آزادسازی میلیارد‌ها دلار از دارایی‌های مسدودشده ایران را آغاز کرده و تحریم‌های صادرات نفت این کشور را لغو خواهد کرد.

برنامه هسته‌ای ایران قرار است در یک دوره ۶۰ روزه مذاکرات مورد بحث قرار گیرد. مقام آمریکایی مذکور گفت که این توافق در نهایت منجر به برچیده شدن برنامه هسته‌ای ایران، نابودی ذخایر اورانیوم با غنای بالا و خروج آن از کشور خواهد شد.

با این حال، عراقچی گفت که ایران - که به گفته منابع، برچیده شدن برنامه هسته‌ای‌اش را نپذیرفته است - می‌خواهد اورانیوم را به شکل رقیق‌شده حفظ کند.

این منابع می‌گویند پیشنهادات مذکور شامل بحث درباره پرداخت احتمالی غرامت جنگی به تهران و کنار گذاشتن خواسته‌های دیرینه ایالات متحده برای اعمال محدودیت بر برنامه موشکی ایران نیز می‌شود. مقام آمریکایی مذکور این روایت را رد کرد و گفت: «تا زمانی که آنها به تعهدات خود عمل نکنند، هیچ پولی از دارایی‌هایشان آزاد نخواهد شد. تنگه هرمز باز خواهد ماند. هیچ تأمین مالی برای گروه‌های تروریستی توسط ایران صورت نخواهد گرفت. این چیزی است که آنها بر سر آن توافق کرده‌اند. این یک توافق مبتنی بر عملکرد است.»

اسرائیل طرف این تفاهم‌نامه نیست

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، اعلام کرد که کشورش طرف این توافق نخواهد بود. نتانیاهو در هفته‌های اخیر بر سر خواسته‌های ایالات متحده مبنی بر اینکه اسرائیل اقدامات نظامی خود در لبنان را محدود کند تا واشینگتن بتواند به توافقی با تهران دست یابد، با ترامپ دچار اختلاف شده است.

عراقچی گفت که این توافق به جنگ در لبنان پایان خواهد داد که به معنای خروج اسرائیل از مناطق اشغال‌شده است. وزیر دفاع اسرائیل، اما اعلام کرد که عقب‌نشینی نخواهند کرد. یک مقام ارشد اسرائیلی نیز گفت که اسرائیل انتظار دارد آزادی عمل خود را برای اقدام علیه تهدیدات حفظ کند.

کاهش قیمت نفت

پیشرفت به سمت توافق در حالی صورت گرفته که هفته جاری شاهد تشدید شدید خصومت‌ها در خلیج فارس بودیم، که شامل تبادل آتش میان اسرائیل و ایران و حملات ایالات متحده به اهداف ایرانی و در پی آن، تلافی علیه پایگاه‌های آمریکایی بود.

در پی انتشار این اخبار، بازار‌های جهانی سهام افزایش یافتند و قیمت نفت کاهش یافت. قیمت نفت خام برنت با بیش از ۳ درصد کاهش، به پایین‌ترین سطح خود در نزدیک به دو ماه اخیر رسید.

این درگیری با توجه به افزایش قیمت سوخت و کاهش محبوبیت ترامپ، به یک چالش سیاسی برای کاخ سفید تبدیل شده است. برخی از جمهوری‌خواهان نگرانند که نامحبوب بودن این جنگ می‌تواند کنترل کنگره در انتخابات میان‌دوره‌ای ماه نوامبر را از دست آنها خارج کند. با این حال، بسیاری از هم‌حزبی‌های جمهوری‌خواه ترامپ احتمالاً برای تایید توافقی که بیش از حد به نفع ایران تلقی شود، با مشکل مواجه خواهند شد.