آیا توافق آمریکا و ایران راه را برای صندوق سرمایه‌گذاری ۳۰۰ میلیارد دلاری در تهران باز می‌کند؟

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، روز دوشنبه به شبکه خبری «سی‌بی‌اس» گفت که مشوق‌های مالی، به «عملکرد» ایران در پایبندی به توافقی که روز یکشنبه به‌صورت دیجیتالی توسط طرفین امضا شده، وابسته خواهد بود.

مقیاس این مشوق‌های مالی به‌دلیل انتقادات دیرینه دونالد ترامپ از توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ (که او مدعی بود منافع اقتصادی بی‌حاصلی برای تهران داشت) به تیتر رسانه‌ها تبدیل شده است. ترامپ در تلاش برای مدیریت افکار عمومی پیرامون این موضوعِ حساس سیاسی، در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» ادعا کرد که «داستان پرداخت ۳۰۰ میلیون دلار از سوی آمریکا به ایران، اخبار جعلی است». ونس نیز به سی‌بی‌اس گفت که این پول، پرداختیِ آمریکا در ازای اورانیوم غنی‌سازی شده ایران نخواهد بود.

معاون رئیس‌جمهور آمریکا در برنامه صبحگاهی سی‌بی‌اس گفت: «وقتی مردم می‌گویند میلیارد‌ها دلار دارایی آزاد خواهد شد، این درست نیست. آنچه حقیقت دارد این است که اگر ایران به تعهدات خود در این توافق عمل کند، آینده‌ای بسیار بهتر و مرفه‌تر خواهد داشت.»

صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری چیست؟

ونس به سی‌بی‌اس گفت: «این همان چیزی است که ایران می‌تواند به آن دسترسی داشته باشد؛ صندوقی که توسط ائتلاف کشور‌های خلیج [فارس]تأمین مالی می‌شود، مشروط بر اینکه ایران به تعهدات خود پایبند بماند.» او همچنین ادعا کرد که اگرچه پول آمریکا تزریق نخواهد شد، اما پس از آنکه ایران جایگاه خود را در اقتصاد جهانی بازتعریف کند، فرصت‌های اقتصادی ایجاد خواهد شد.

«نیویورک تایمز» به نقل از منابعی نوشت که این صندوق نه توسط دولت‌ها، بلکه برای شرکت‌های مشتاق به سرمایه‌گذاری در ایران ایجاد خواهد شد.

مهند سلوم، پژوهشگر ارشد در «شورای خاورمیانه در امور جهانی»، گفت که این ساختار برای واشینگتن یک راه‌حل «برد-برد» (بدون باخت) است. او به الجزیره گفت: «اگر ایران اصلاحات انجام دهد، دولت آمریکا صاحبِ این صلح است؛ و اگر انجام ندهد، آمریکا چیزی را از دست نداده و ریسک آن بر عهده کشور‌های خلیج [فارس]است.»

دارایی‌های مسدودشده چه می‌شود؟

سلوم معتقد است ایده ایجاد صندوق سرمایه‌گذاری دقیقاً برای فرار از تبعات سیاسیِ آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران طراحی شده است. اگرچه رقم دقیق دارایی‌های مسدودشده ایران مشخص نیست، اما گزارش‌های رسمی ایران و کارشناسان، رقم کل آن را بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار برآورد کرده‌اند.

اقتصاد ایران به‌دلیل سال‌ها تحریم‌های آمریکا و سایر کشور‌ها که پس از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ اعمال و سپس به‌خاطر برنامه‌های هسته‌ای و موشکی تشدید شد، آسیب جدی دیده است. این اقدامات، دسترسی تهران به دارایی‌هایش مانند درآمد‌های فروش نفت را که در بانک‌های خارجی بلوکه شده، محدود کرده است.

در پی توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵، تهران از لغو تحریم‌ها بهره‌مند شد، اما ترامپ در دوره اول ریاست‌جمهوری‌اش در سال ۲۰۱۸ آن را پاره کرد. ونس در پاسخ به پرسش سی‌بی‌اس درباره احتمال آزادسازی دارایی‌های مسدودشده گفت که رقم ۲۴ میلیارد دلار «در هیچ‌کدام از متن‌هایی که با ایرانی‌ها درباره‌شان صحبت کرده‌ایم، وجود ندارد». وی افزود: «ما گفته‌ایم که حاضریم درباره آزادسازی دارایی‌ها صحبت کنیم، اما یک معامله بسیار بزرگ‌تر، رفع تحریم‌های اقتصادی است؛ مشروط بر اینکه آنها تعهدات بلندمدتی را در قبال برنامه هسته‌ای بپذیرند.»

سلوم معتقد است که این موضوع «مشکل حیثیتی» ایجاد می‌کند و تحلیل‌گر به الجزیره گفت: «تهران این موضوع را به جای یک گشایش حاکمیتی، به‌عنوان پولی مشروط و تحت نظارت می‌بیند.»

یکی از اهداف اصلی آمریکا، رفع نگرانی‌ها پیرامون برنامه هسته‌ای ایران، از جمله ذخایر بیش از ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم غنی‌سازی شده بوده است. این تفاهم‌نامه، آتش‌بس موجود را برای ۶۰ روز دیگر تمدید می‌کند و انتظار می‌رود طرفین مذاکرات بیشتری درباره موضوعاتی از جمله دفع اورانیوم غنی‌شده انجام دهند. ونس مدعی شد تهران توافق کرده که ذخایر خود را تحویل دهد، بازرسی‌های منظم را بپذیرد و از تولید یا خرید سلاح هسته‌ای خودداری کند، اما متن کامل تفاهم‌نامه هنوز منتشر نشده است.

بازگشایی تنگه هرمز نیز یکی دیگر از موارد اختلاف بوده است. ترامپ هنگام اعلام توافق در روز یکشنبه با جمله «بگذارید نفت جریان یابد!» مدعی شد که توافقی برای بازگشایی این آبراه حاصل شده است.

همچنین تهاجم جاری اسرائیل به لبنان نیز محل تنش است؛ چرا که ایران اصرار دارد هر توافق آتش‌بسی باید شامل متحدش (لبنان) باشد. اسرائیل تاکنون هرگونه توافقی را که توانایی‌اش را برای حمله به اهداف مورد ادعایش (حزب‌الله) محدود کند، رد کرده است.

واکنش‌های متفاوت به توافق

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، گفت که تفاهم‌نامه مزایای اقتصادی برای ایران خواهد داشت، اما تأکید کرد که تهران برای تمامی نیاز‌های خود به این مزایا متکی نخواهد بود. به گزارش «پرس‌تی‌وی»، عراقچی گفت: «ما سابقه بدقولی، عدم پایبندی و پاره کردن توافق‌ها را داریم.» وی افزود که گفت‌و‌گو‌ها درباره رفع تحریم‌های آمریکا و برنامه هسته‌ای ایران، طی یک دوره مذاکرات ۶۰ روزه پس از امضای رسمی در روز جمعه انجام خواهد شد.

مجتبی خامنه‌ای، رهبر جدید ایران، هنوز واکنشی نشان نداده است. برخی ناظران ایرانی به زمان‌بندی این اعلامیه که با روز تولد ترامپ همزمان بود، اعتراض کردند. پریسا نصر، روزنامه‌نگار اصولگرا در شبکه «ایکس» با اشاره به ترور آیت‌الله علی خامنه‌ای در ابتدای جنگ آمریکا و ایران نوشت: «آیا هدیه تولد دادن به قاتلِ رهبر شهید، یکی از بند‌های نانوشته توافق بود؟»

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، گفت که شورای عالی امنیت ملی این توافق را تأیید کرده است تا «تعهد واقعی آمریکا به احترام به حقوق ملت ایران در عمل محکوم شود».

در مقابل، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، که در این نشست حضور دارد، گفت که توافق ایران و آمریکا نتایج مثبتی برای منطقه خواهد داشت. او گفت: «این توافق بسیار مهمی است؛ هنوز کار‌های زیادی باقی مانده، اما با این شتاب، اگر همین‌طور ادامه دهیم، فکر می‌کنم می‌توانیم دستاورد‌های بزرگی در منطقه داشته باشیم.»

در ایالات متحده، نمایندگان دموکرات از توافق استقبال کردند، اما تأکید کردند که شرایط آن باید علنی شود. سناتور گریگوری میکس گفت که «هر توافق نهایی باید پایدار، قابل اجرا و شفاف باشد» و نباید صرفاً «اعلامیه‌های مبهم یا مانور سیاسی» باشد. سناتور جمهوری‌خواه، لیندزی گراهام نیز روز یکشنبه گفت که از توافق «خشنود» است، اما «تا حدی نگران است که دیدگاه ایران نسبت به توافق، با آنچه تیم مذاکره‌کننده آمریکایی ادعا می‌کند، متفاوت به نظر می‌رسد».

سلوم از «شورای خاورمیانه در امور جهانی» معتقد است که روایت‌های متفاوت، نشان‌دهنده آن است که طرفین «واقعاً با یکدیگر صحبت نمی‌کنند». او گفت: «آن‌ها دارند برای مخاطبان داخلی خود حرف می‌زنند. هر طرف باید این را به عنوان پیروزی بفروشد، چیزی که نمی‌تواند صادقانه انجام دهد.»