اختلاف بر سر تنگه هرمز؛ روابط آمریکا و عربستان در آستانه گسست راهبردی

شکست ماموریت ارتش آمریکا برای تأمین امنیت تنگه هرمز، باعث ایجاد شکافی جدی میان واشنگتن و ریاض شده و ایالات متحده را بر آن داشته تا کاهش حضور نظامی خود در عربستان را در دستور کار قرار دهد. در بهار امسال، بیش از ۱۰۰ هواپیمای نظامی آمریکا آماده بودند تا از پایگاه‌های خاورمیانه برای تضمین عبور و مرور دریایی تحت عملیاتی با نام «پروژه آزادی» به پرواز درآیند، اما این ابتکار عمل زمانی که عربستان استفاده از پایگاه‌ها و حریم هوایی خود را رد کرد، به‌طور ناگهانی متوقف شد. این تصمیم ریاض، واشنگتن را وادار کرد تا تنها چند ساعت پس از اعلام رسمی دونالد ترامپ، ماموریت را لغو کند. کاخ سفید که از این اقدام خشمگین بود، تهدید کرد که موشک‌های رهگیر حیاتی برای دفاع از زیرساخت‌های عربستان در برابر حملات ایران را تحویل نخواهد داد؛ اقدامی که نهایتاً باعث شد عربستان تحت فشار آمریکا عقب‌نشینی کند، اگرچه مقامات تأکید دارند که آسیب‌های دیپلماتیک این رخداد همچنان عمیق است.

این اختلاف، شدیدترین تنش طی سال‌های اخیر برای اتحادی است که دهه‌ها ستون اصلی امنیت خلیج فارس بوده است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، هفته گذشته در سفر منطقه‌ای خود به امارات، کویت و بحرین، به‌طور معناداری عربستان سعودی را از برنامه سفر خود حذف کرد؛ اقدامی که مقامات سعودی آن را یک دهن‌کجی عامدانه تلقی کردند. هرچند مقامات دولت ترامپ هرگونه نیت عمدی را تکذیب کرده و به دیدار حاشیه‌ای روبیو با فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان در نشست شورای همکاری خلیج فارس اشاره می‌کنند، اما یک هفته پیش از آن، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان نیز دعوتنامه حضور در نشست گروه هفت در فرانسه را نپذیرفت. افراد مطلع، این غیبت را به عنوان اعتراض به نحوه مدیریت بحران منطقه‌ای توسط آمریکا توصیف کردند.

این شکاف ناشی از اختلافات عمیق بر سر جنگ آمریکا علیه ایران است که در محافل داخلی «خشم حماسی» نامیده می‌شود. پیش از آغاز درگیری، عربستان و دیگر کشور‌های خلیج فارس از واشنگتن خواستند تا مسیر دیپلماسی را در پیش بگیرد و هشدار دادند که تلاش برای سرنگونی دولت ایران، تنگه هرمز را مسدود کرده، بازار‌های انرژی را بی‌ثبات می‌کند و به ثبات منطقه آسیب می‌زند. با این حال، آمریکا و اسرائیل با نادیده گرفتن این هشدارها، کمپین نظامی را آغاز کردند و ایران نیز در پاسخ، زیرساخت‌های انرژی در قطر، امارات و عربستان را هدف قرار داد. اگرچه عربستان در نهایت پایگاه‌های خود را در اختیار آمریکا قرار داد و حملات محدودی علیه سایت‌های پهپادی ایران انجام داد، اما با طولانی شدن درگیری، محاسبات ریاض تغییر کرد و رهبری عربستان نسبت به تداوم تهدیدات ایران و حوثی‌ها علیه صادرات انرژی نگران شد.

در جستجوی تنش‌زدایی، ریاض آمریکا را تحت فشار قرار داد تا حملات تلافی‌جویانه به ایران را متوقف و محاصره بنادر ایران را لغو کند، اما دولت ترامپ این محاصره را حفظ کرد. در عوض، ترامپ «پروژه آزادی» را در شبکه‌های اجتماعی اعلام و ناو‌ها و هواپیما‌ها را به خلیج فارس اعزام کرد. ایران نیز با شلیک موشک به کشتی‌های تجاری، یک مرکز نفتی امارات و نیروی دریایی آمریکا پاسخ داد. عربستان پس از آنکه ترامپ حملات ایران را کم‌اهمیت جلوه داد، دسترسی به حریم هوایی خود را محدود کرد که این تصمیم عملاً «پروژه آزادی» را فلج کرد و به مجموعه‌ای از مبادلات پرتنش میان رئیس‌جمهور آمریکا و ولیعهد سعودی منجر شد.

این بن‌بست همچنین شکاف عمیق‌تری را میان عربستان و امارات دامن زده است؛ کشوری که در آوریل از کارتل نفتی اوپک به رهبری عربستان خارج شد و همکاری‌های امنیتی خود را با آمریکا و اسرائیل گسترش داد. در همین حال، ریاض به‌طور فزاینده‌ای در حال ترسیم یک سیاست امنیتی مستقل است و اتحاد دفاعی جدیدی را با پاکستان ایجاد کرده تا با استفاده از نیرو‌های نظامی و هماهنگی‌های این کشور، به تفاهماتی با ایران دست یابد. ترکی الفیصل، از شاهزادگان ارشد سعودی، به‌طور علنی اعلام کرد که رهبری تصمیم گرفته برای حفاظت از شهروندان و زیرساخت‌ها، از این درگیری فاصله بگیرد. تحلیلگران معتقدند این رویکرد، دارایی‌های عربستان را محافظت کرده و به ریاض اجازه داده تا از سیاست کلی آمریکا فاصله بگیرد. در پی فروپاشی «پروژه آزادی»، آمریکا اکنون به اسکورت کشتی‌های تجاری در شب و با خاموش کردن سیستم‌های ردیابی متوسل شده و در حال ارزیابی طرح‌هایی برای کاهش حضور خود در عربستان و انتقال نیرو‌ها به حوزه‌هایی مانند اسرائیل و اردن است که در طول درگیری حمایت بیشتری از خود نشان داده‌اند.