بحران در تنگه هرمز؛ آیا حملات هوایی آمریکا می‌تواند ایران را تسلیم کند یا تنها آتش جنگ را شعله‌ورتر می‌کند؟

از بسیاری جهات، این در واقع همان آتش‌بسی بود که هرگز وجود نداشت. اما با ادعای ایالات متحده و ایران مبنی بر اینکه در ۴۸ ساعت گذشته با حملات هوایی، پهپادی و موشکی به ده‌ها هدف در هر طرف ضربه زده‌اند، به شکلی فزاینده دشوار است که ببینیم مرحله بعدی این وضعیت کجاست.

حملات جدید، جدیدترین مورد از سلسله حملات رفت و برگشتی از زمانی است که دو طرف برای اولین بار در ماه آوریل بر سر یک آتش‌بس شکننده توافق کردند و در ماه ژوئن یک «یادداشت تفاهم» (MoU) امضا کردند که قرار بود زمینه را برای پایان دائمی درگیری‌ها فراهم کند.

ایران ادعا کرده است که ایالات متحده به بخش خود از توافق عمل نکرده است؛ واشنگتن نیز در پاسخ فشار آورده که این تهران است که از وعده‌های خود عقب‌نشینی می‌کند.

اما پرزیدنت ایالات متحده، دونالد ترامپ، در حال از دست دادن صبر خود است – به ویژه در این هفته، که از حملات ایران در حین ملاقات با رهبران جهان در اجلاس ناتو در ترکیه برآشفته شده است. او روز چهارشنبه اعلام کرد که یادداشت تفاهم با ایران «تمام شده است» و رهبران ایران را «کوکو» (عجیب و غیرقابل پیش‌بینی) و «اتلاف وقت» خواند.

تهران نیز هشدار‌های خود را صادر کرده است – سخنگوی مجلس و مذاکره‌کننده ارشد آن در شبکه ایکس پست کرد: «اگر ضربه بزنید، ضربه خواهید خورد.»

آنچه اکنون در اختیار داریم، ارتش ایالات متحده است که به اهداف متعدد، عمدتاً ساحلی، در ایران می‌کوبد. با این حال، نیرو‌های ایرانی همچنان قادر به پاسخگویی هستند و موشک‌ها و پهپاد‌هایی را به سمت پایگاه‌های آمریکایی در کویت و بحرین می‌فرستند.

اوضاع همچنین در تنگه هرمز متزلزل باقی مانده است – و کارشناسان می‌گویند آخرین حملات احتمالاً توانایی ایران برای تهدید کشتیرانی در یکی از مهم‌ترین شریان‌های انرژی جهان را از بین نخواهد برد.

از آنجایی که آخرین حملات از سوی هر دو طرف، نسبت به حملاتی که هنگام شروع جنگ در اواخر فوریه انجام شد، شدت کمتری دارد، برخی پیشنهاد می‌کنند که فرآیند صلح هنوز شانس‌هایی دارد.

اما دیگران دلیل چندانی برای خوش‌بینی نمی‌بینند.

کارل شوستر، مدیر سابق مرکز اطلاعات مشترک فرماندهی اقیانوس آرام ایالات متحده گفت: «آتش‌بس شانس کمی برای بقا داشت، زیرا دولت ایران که آن را امضا کرد، اقتدار لازم بر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) را ندارد.»

سپاه پاسداران نیرو‌های زبده ایران هستند که کاملاً از نیرو‌های منظم جدا شده‌اند. آنها زرادخانه موشکی کشور را کنترل می‌کنند و وظیفه آنها محافظت از انقلاب اسلامی کشور است. آنها تنها به رهبر معظم گزارش می‌دهند و علاقه چندانی به توافق با واشنگتن نشان نداده‌اند – حداقل با شرایطی که ترامپ از آنها راضی باشد.

سرهنگ بازنشسته نیروی هوایی ایالات متحده، سدریک لیتون، تحلیلگر نظامی سی‌ان‌ان گفت: «هدف اصلی آنها حفظ رژیم مذهبی خود در قدرت است. این کارزار هوایی آنها را مجبور به تغییر در این زمینه نخواهد کرد. این کارزار از نظر وسعت بسیار محدود است.»

و سپاه پاسداران می‌خواهد کنترل تنگه هرمز را حفظ کند، مسیری که در زمان‌های صلح، ۲۰ درصد نفت جهان از آن عبور می‌کند – کاری که آنها از اوایل جنگ انجام داده‌اند و باعث جهش قیمت جهانی نفت شده است.

ترامپ می‌خواهد تنگه باز و آزاد باشد، اما تحلیلگران می‌گویند ایران – از طریق سپاه پاسداران – دست قدرتمندی دارد.

شوستر گفت: «تنها آتش‌بس قابل اجرا، آتش‌بسی است که سپاه با آن موافقت کند، و این تنها زمانی اتفاق می‌افتد که رهبری سپاه باور کند که آتش‌بس تنها گزینه‌ای است که بقای سازمان را به عنوان یک نهاد مستقل تضمین می‌کند.»

در میدان نبرد چه می‌گذرد؟

آخرین درگیری‌ها از الگویی که اکنون آشنا شده است پیروی کرد: طبق گفته یک مقام آمریکایی، این درگیری‌ها با حمله ایران به سه کشتی تجاری در روز سه‌شنبه، در آب‌های سرزمینی عمان در نزدیکی تنگه هرمز، آغاز شد.

ایران کنترل این آبراه را به عنوان ارزشمندترین اهرم فشار خود در مذاکرات می‌بیند و می‌گوید کشتی‌ها باید از مسیر‌های تعیین‌شده توسط آن استفاده کنند و برای عبور از آن اجازه داشته باشند. اما تعداد رو به افزایشی از کشتی‌ها در عوض از مسیری نزدیک به سواحل عمان استفاده می‌کنند که اهرم فشار ایران بر این آبراه را تهدید می‌کند.

از نظر ایران، این موضوع با یادداشت تفاهم که شامل مفادی برای بازگشایی تنگه، کاهش فشار‌های مالی بر ایران و تعیین انتظارات برای رسیدگی به برنامه هسته‌ای ایران بود، در تضاد است.

ایران همچنین به حمله به کشتی‌ها ادامه داده است – که باعث شده آمریکا هر بار تلافی کند، و دور فعلی مبارزات اکنون بدترین وضعیت از زمان امضای یادداشت تفاهم است.

پس از حملات روز سه‌شنبه به کشتی‌ها، ایالات متحده موج جدیدی از حملات را آغاز کرد و به ۸۰ هدف در سراسر ایران ضربه زد. همزمان، ایالات متحده پس از توافق اولیه برای لغو تحریم‌ها به مدت ۶۰ روز به عنوان بخشی از توافق آتش‌بس، تحریم‌های نفتی ایران را دوباره اعمال کرد.

سپاه پاسداران روز چهارشنبه صبح اعلام کرد که ایران با حملاتی به ۸۵ هدف نظامی ایالات متحده در بحرین و کویت مجاور، پاسخ داده است. این حملات همچنین با مراسم چند روزه تشییع جنازه رهبر سابق ایران، آیت‌الله علی خامنه‌ای، که در عملیات مشترک آمریکا و اسرائیل که آغازگر جنگ بود کشته شد، همزمان است.

موج دیگری از حملات هوایی ایالات متحده از چهارشنبه شب تا اوایل پنج‌شنبه آغاز شد و انفجار‌هایی در بخش‌های مختلف ایران شنیده شد. ایالات متحده روز پنج‌شنبه اعلام کرد که ۹۰ هدف دیگر مورد اصابت قرار گرفته‌اند؛ در همین حال، هم بحرین و هم کویت آژیر‌های هشدار مربوط به تهدیدات قریب‌الوقوع را فعال کرده‌اند، که نشان می‌دهد پاسخ وعده‌داده‌شده ایران ممکن است آغاز شده باشد.

کجا و چرا حمله می‌کنند؟

تا کنون، اکثریت قریب به اتفاق حملات ایالات متحده در سواحل جنوبی ایران، در امتداد تنگه هرمز انجام شده است – با هدف آسیب رساندن به توانایی ایران برای کنترل این آبراه حیاتی. چند هدف در مناطق داخلی‌تر، از جمله در شمال تهران نیز مورد اصابت قرار گرفته‌اند.

به گفته فرماندهی مرکزی ایالات متحده (سنتکام)، این اهداف شامل سیستم‌های پدافند هوایی، سایت‌های راداری، توانمندی‌های موشک‌های ضدکشتی و ده‌ها قایق کوچک برای «کاهش توانایی ایران در ادامه حمله به تجارت بین‌المللی که در گذرگاه تجاری بین‌المللی جریان دارد» می‌باشد.

کارشناسان هشدار می‌دهند که این حملات ممکن است تأثیراتی بر توانایی‌های ایران در نزدیکی تنگه داشته باشد –، اما این تأثیر بسیار محدود است، و این حملات اخیر را با حملات اوایل جنگ مقایسه می‌کنند.

پیتر لیتون، پژوهشگر مؤسسه گریفیث آسیا و افسر بازنشسته نیروی هوایی سلطنتی استرالیا گفت: «اگر استقرار نیرو‌های گسترده… نتوانست جلوی تهدید ایران برای تنگه هرمز را بگیرد، پس این گزینهِ نیروی کمتر نیز نخواهد توانست.»

او گفت: «این صرفاً یک نمایش فیزیکی از نارضایتی با مذاکره‌کنندگان ایرانی است. حملات مؤثر هستند – به عنوان مثال ۶۰ قایق کوچک منهدم شده‌اند –، اما بسیار بعید است که بر تفکر ایرانیان تأثیر بگذارد.»

جیمز استاوریدیس، دریادار بازنشسته نیروی دریایی ایالات متحده که بار‌ها از تنگه هرمز عبور کرده است، با این نظر موافق بود. او گفت: «شما می‌توانید توانایی آنها را به میزان قابل توجهی کاهش دهید، اما در این عصر جدید پهپادها، نمی‌توانید آن توانایی را از آنها بگیرید.»

الکس پلیتاس، مدیر برنامه مبارزه با تروریسم در شورای آتلانتیک، گفت که با توجه به وضعیت وخیم اقتصاد ایران، اعمال مجدد تحریم‌ها می‌تواند تأثیر بیشتری نسبت به حملات هوایی داشته باشد.

ترامپ تحت فشار

آینده درگیری برای هر دو طرف نامشخص باقی مانده است.

در چند ماه گذشته، ترامپ بار‌ها تهدیداتی علیه تهران مطرح کرده است، از جمله از سرگیری جنگ تمام‌عیار، و سپس عقب‌نشینی کرده است –، اما او اکنون به وضوح ناامید شده است. ترامپ روز چهارشنبه گفت: «هر بار که آنها به ما ضربه می‌زنند، ما ۲۰ بار به آنها ضربه می‌زنیم.»

او برای پایان دادن به جنگ تحت فشار شدیدی قرار دارد، جنگی که اقتصاد جهانی را در هم کوبیده و بزرگترین شوک عرضه نفت جهان را ایجاد کرده است.

همچنین پیامد‌های داخلی برای اقدامات نظامی او وجود دارد، که باعث انتقاد شدید ترامپ شده و حتی در میان هم‌حزبی‌های جمهوری‌خواه و حامیان MAGA نیز باعث بدبینی شده است.

این موضوع ماه گذشته زمانی آشکار شد که سنا قطعنامه‌ای را با هدف خارج کردن نیرو‌های آمریکایی از درگیری‌ها تصویب کرد که سرزنش آشکاری برای ترامپ بود – اگرچه تنها یک روز بعد، پس از صحبت با ترامپ و متحدانش، برخی از قانون‌گذاران جمهوری‌خواه با تغییر رأی خود، آن را عقب انداختند.

سایه جنگ بر انتخابات میان‌دوره‌ای آینده در ماه نوامبر سنگینی خواهد کرد – موضوعی که جمهوری‌خواهان به طور خصوصی ماه‌هاست در میان نارضایتی فزاینده رای‌دهندگان از جنگ، نگران آن بوده‌اند.

ایران نیز در موقعیت دشواری قرار دارد.

جمعیت عظیمی که این هفته در مراسم تشییع جنازه خامنه‌ای شرکت کردند و بسیاری از آنها خواستار انتقام از آمریکا و اسرائیل بودند، نشان‌دهنده عیان این است که رژیم جمهوری اسلامی با وجود ضرباتی که از سوی قدرتمندترین ارتش جهان دریافت کرده، همچنان محکم در جای خود باقی مانده است. بسیاری از تندرو‌های ایرانی از همان ابتدا از یادداشت تفاهم بیزار بودند.

اما رهبران تهران نیز می‌دانند که اقتصادشان در حال فروپاشی است و نمی‌توانند در نبرد تسلیحاتی با ایالات متحده رقابت کنند. آنچه آنها می‌توانند انجام دهند این است که از کلیدی‌ترین اهرم فشار استفاده کنند.

اکنون سوال این است که آیا می‌توان این تنش‌ها را کاهش داد – یا با بازگشت به یک جنگ تمام‌عیار منفجر خواهد شد.