آیا کشور‌های خلیج فارس می‌توانند از خود در برابر حملات تازه ایران دفاع کنند؟

در حالی که ایران موج دیگری از حملات را که می‌گوید تأسیسات نظامی ایالات متحده را هدف قرار داده، آغاز کرد، سامانه‌های دفاع هوایی در بحرین، کویت، عمان، قطر، امارات متحده عربی و اردن در هفته جاری دوباره فعال شدند.

این موضوع به دنبال بمباران مجدد سواحل جنوبی ایران توسط ایالات متحده، از جمله در اطراف شهر‌های بندری بندرعباس، سیریک و جاسک و جزیره قشم رخ داد.

این تبادل آتش جدید کمتر از یک ماه پس از آن صورت می‌گیرد که واشینگتن و تهران یک تفاهم‌نامه امضا کردند که هدف آن توقف جنگی بود که پس از حملات اسرائیل و آمریکا به ایران در ۲۸ فوریه آغاز شده بود. از آن زمان، هر دو طرف یکدیگر را به نقض توافق متهم کرده‌اند و تشدید تنش‌های تازه تا حدی بر تنگه هرمز متمرکز است؛ جایی که طبق این تفاهم‌نامه، ایران بر ترافیک دریایی بین‌المللی کنترل دارد.

نیرو‌های ایرانی به کشتی‌های تجاری در سواحل عمان حمله کرده‌اند و ایالات متحده در ۸ ژوئیه اعلام کرد که مواضع نظامی ایران را که ادعا می‌کند در تهدیدات علیه کشتیرانی در تنگه هرمز نقش داشته‌اند، هدف قرار داده است. ایران در پاسخ، موشک‌ها و پهپاد‌هایی را به سوی پایگاه‌هایی در سراسر خلیج فارس که نیرو‌های آمریکایی در آنها مستقر هستند، شلیک کرد.

کارشناسان به الجزیره گفته‌اند که حملات تازه در سراسر خلیج فارس، یک پارادوکس ناخوشایند را برای شرکای منطقه‌ای واشینگتن آشکار کرده است: حضور نظامی آمریکا آنها را به هدف تبدیل می‌کند، اما همزمان از شهرهایشان در برابر موشک‌ها و پهپاد‌های ایرانی محافظت می‌کند.

نگرانی فوری کشور‌های خلیج فارس این است که آیا شبکه‌های لایه‌بندی‌شده دفاع هوایی آنها می‌توانند در صورت حرکت تقابل میان واشینگتن و تهران به سوی یک درگیری شدیدتر و طولانی‌مدت، در برابر حملات مستمر ایران مقاومت کنند یا خیر.

جنگی گسترده‌تر

دولت‌ها و ارتش‌های بحرین، قطر، کویت، عمان، امارات متحده عربی و اردن گفته‌اند که در هفته گذشته با موشک‌ها و پهپاد‌های ورودی مواجه شده‌اند و حملات ایران را محکوم کرده‌اند.

ایران ادعا کرده است که حملاتش یک انبار سوخت در اردن، یک تأسیسات تعمیر و نگهداری هلیکوپتر در بحرین، مخازن سوخت در کویت و یک سامانه دفاع هوایی پاتریوت را هدف قرار داده است. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران همچنین گفت که «رادار هوایی دوربرد اف‌پی‌اس و رادار تشخیص شناور در عمان» را هدف قرار داده و منهدم کرده است. این ادعا‌ها به‌طور مستقل تأیید نشده‌اند.

ایران همواره ادعا کرده است که مواضع نظامی آمریکا را هدف قرار می‌دهد، نه خود کشور‌های خلیج فارس را؛ اما موشک‌ها و پهپادهایش وارد حریم هوایی خلیج فارس می‌شوند، به قلمرو حاکمیتی آنها اصابت می‌کنند و به دلیل رهگیری‌ها یا حملات مستقیم، موجب تلفات غیرنظامی می‌شوند. قطر گفت که سه نفر، از جمله یک کودک، بر اثر سقوط ترکش‌های ناشی از رهگیری یک موشک ایرانی در روز یکشنبه مجروح شده‌اند.

دولت‌های خلیج فارس بار‌ها تأکید کرده‌اند که از قلمرو آنها به عنوان سکوی پرتاب برای حملات به ایران استفاده نمی‌شود، اما این مانع از آن نشده است که تهران مواضع آمریکا و مکان‌های دیگر در داخل مرز‌های آنها را هدف قرار دهد.

پارادوکس ایالات متحده

تخمین زده می‌شود ۵۰ هزار سرباز آمریکایی در سراسر منطقه مستقر باشند و این حضور نظامی در قلب معمای امنیتی خلیج فارس قرار دارد.

سایمون مابون، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه لنکستر به الجزیره گفت: «کشور‌های خلیج فارس در مخمصه هستند، زیرا به دلیل روابطشان با آمریکا هدف قرار می‌گیرند، اما روابط آنها با آمریکا و حضور آن پایگاه‌ها به این معنا بوده است که بسیاری از حملات تا حد زیادی خنثی شده یا پیامدهایشان کاهش یافته است.»

این سامانه‌ها شامل موشک‌های رهگیر دوربردی است که قادرند تهدید‌ها را در بیش از ۱۰۰ کیلومتری (۶۰ مایلی) درگیر کنند، تا سامانه‌های میان‌برد و کوتاه‌برد که از پایگاه‌های نظامی انفرادی، تأسیسات نفتی و مناطق شهری محافظت می‌کنند.

بحرین به‌تازگی سامانه «ارتقای بخش موشکی پاتریوت پی‌ای‌سی-۳» را خریداری کرده است.

عمان سامانه‌های پیشرفته دوربرد و میان‌برد کمتری نسبت به همسایگان خود دارد، اما دارای سامانه «ناسامس»، موشک‌های فرانسوی «میسترال» و سامانه‌های قابل حمل روسی «استرلا-۲» است که توسط چندین سکوی توپ ضدهوایی پشتیبانی می‌شوند.

این شبکه‌های سامانه‌های تسلیحاتی نشان داده‌اند که می‌توانند تهدید‌های ورودی را رهگیری کنند. اما هیچ سامانه دفاع هوایی نفوذناپذیر نیست و اغلب این دفاع‌ها توسط سامانه‌های دفاع هوایی آمریکا پشتیبانی می‌شوند.

مابون گفت: «آنچه رهگیری‌ها آشکار کرده‌اند این است که دفاع هوایی آمریکا فوق‌العاده ارزشمند است. با اینکه حضور آمریکا، کشور‌های خلیج فارس را به هدف تبدیل می‌کند، حضور ارتش آمریکا از آنها محافظت نیز می‌کند.»

بدر موسی السیف، از پژوهشگران همکار در برنامه خاورمیانه و شمال آفریقای «چتم هاوس» و استاد دانشگاه کویت به الجزیره گفت که رابطه امنیتی نزدیک خلیج فارس با ایالات متحده، به کشور‌های آن اجازه داده است تا آنچه را «موضع دفاعی نمونه» توصیف کرد، حفظ کنند.

السیف به نشست وزرای خارجه میان ایالات متحده و شورای همکاری خلیج فارس در ۲۵ ژوئن اشاره کرد که در آن مارکو روبیو، وزیر امور خارجه و رهبران خلیج فارس، بر تعهد مشترک خود به امنیت منطقه تأکید کردند. در بیانیه‌ای مشترک، کشور‌های شورای همکاری خلیج فارس بر «نیاز به حفظ شتاب و وحدت همزمان با پیشبرد مذاکرات به سوی پایانی دائمی‌تر برای خصومت‌ها» تأکید کردند.

هزینه رهگیری

ایران سرمایه‌گذاری سنگینی بر پهپاد‌های نسبتاً ارزان، متحرک و تولید داخل «شاهد» کرده است که برای تهدید زیرساخت‌ها بدون وابستگی به تأسیسات راداری بزرگ و ثابت که به‌راحتی قابل شناسایی هستند، طراحی شده‌اند.

بسیاری از پهپاد‌های ایرانی می‌توانند با کسری از هزینه موشک‌هایی که برای سرنگونی آنها استفاده می‌شوند، تولید شوند؛ با گزارش‌هایی که می‌گویند آنها به ارزانی ۳۰ هزار دلار تولید می‌شوند.

در مقایسه، موشک‌های رهگیر پیشرفته می‌توانند هر کدام میلیون‌ها دلار هزینه داشته باشند؛ بنابراین یک کارزار مستمر ایرانی می‌تواند کشور‌های خلیج فارس و آمریکا را مجبور کند که موشک‌های گران‌قیمت و محدود خود را علیه سلاح‌های ورودی بسیار ارزان‌تر مصرف کنند.

مابون گفت: «بزرگ‌ترین چالش، ظرفیت است و این نگرانی فزاینده‌ای است، به‌ویژه استفاده مداوم از موشک‌های رهگیر بسیار گران‌قیمت علیه پهپاد‌های نسبتاً ارزان.»

بنابراین به گفته تحلیلگران، ایران لزوماً نیازی به غلبه بر هر لایه از دفاع هوایی خلیج فارس ندارد. در عوض، می‌تواند با آماده‌باش دائم نگه داشتن سامانه‌های دفاع هوایی خلیج فارس و آمریکا، تخلیه ذخایر رهگیر و خسته کردن پرسنل و لجستیک، هزینه‌هایی تحمیل کند. تحلیلگران می‌گویند این رقابت به همان اندازه که مربوط به فناوری نظامی است، به استقامت نیز مربوط می‌شود.

با این حال، السیف گفت که این مزیت ممکن است با تطبیق صنعت دفاعی، موقتی باشد. او گفت: «ما هم‌اکنون شاهد پاسخ صنعت دفاعی با تولید رهگیر‌های کم‌هزینه‌تر هستیم. با گذشت زمان، این اقتصاد دفاع موشکی را تغییر خواهد داد و بهتر با تهدیدات نامتقارنی که کشور‌های خلیج فارس، به‌ویژه از سوی ایران با آن مواجه هستند، مطابقت پیدا خواهد کرد.»

السیف همچنین افزود که تقابل کنونی یک سناریوی «نه جنگ، نه صلح» باقی مانده است و ایران و ایالات متحده به‌جای جستجوی پیروزی نظامی قاطع، درگیر یک تشدید تنش کالیبره‌شده (سنجیده) هستند.

«از آنجا که هر دو طرف تا حد زیادی اقدامات یکدیگر را منعکس می‌کنند، این درگیری فضایی ایجاد می‌کند تا هرکدام ذخایر نظامی خود را دوباره پر کنند و برای مرحله بعدی آماده شوند، به‌جای اینکه همه توانایی‌های خود را یک‌باره تخلیه کنند.»

این در حالی است که عدم قطعیت پیرامون سیاست خارجی «اول آمریکا» دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، پرسش‌های بلندمدت‌تری را درباره تمایل واشینگتن به حفظ حضور نظامی پرهزینه در منطقه ایجاد می‌کند.

مابون گفت: «آنچه شروع به دیدن آن کرده‌ایم، دوچندان کردن روابط میان‌خلیجی و توسعه اطلاعات مشترک و امنیت مشترک است – رهگیری پرواز‌ها و اشتراک‌گذاری اطلاعات دفاع هوایی.»

«ما شاهد توافق‌های رسمی شورای همکاری خلیج فارس و همکاری بیشتر هستیم. همچنین شاهد تنوع‌بخشی در کنار تکیه بیش از حد بر آمریکا هستیم، به این امید که اگر مشارکت آمریکا کاهش یابد، بتوانند از خود دفاع کنند.»

یک مدل بلندمدت ممکن برای کشور‌های خلیج فارس این است که روابط خود را با آمریکا حفظ کنند و همچنین در صنایع دفاعی داخلی سرمایه‌گذاری کنند.

نمونه‌ها شامل مشارکت‌های دفاعی اخیر با اوکراین، کره جنوبی و چندین کشور اروپایی است که با هدف تقویت تولید دفاعی داخلی و کاهش وابستگی به یک تأمین‌کننده واحد انجام شده است.

در همین حال، امارات و بحرین روابط امنیتی خود را با اسرائیل عمیق‌تر کرده‌اند.

زندگی در کنار ایران

تحلیلگران می‌گویند کشور‌های خلیج فارس که همسویی نزدیکی با واشینگتن دارند، تشخیص می‌دهند که یک رابطه سیاسی کارآمد با ایران به دلیل مجاورت نزدیک با آنها ضروری است.

امارات در سال ۲۰۲۲ روابط دیپلماتیک خود را با ایران از سر گرفت. عربستان سعودی و ایران در سال ۲۰۲۳ تحت توافقی که توسط چین میانجی‌گری شد، برای عادی‌سازی روابط توافق کردند؛ که هر دو احتمالاً بر این محاسبه استوار است که تعامل با ایران امن‌تر از تقابل دائمی است.

مابون گفت: «در نهایت، کشور‌های خلیج فارس نمی‌توانند جغرافیا را تغییر دهند. آنها باید در کنار ایران زندگی و کار کنند. آنها بی‌ثباتی ناشی از سقوط جمهوری اسلامی را نمی‌خواهند. فکر می‌کنم برخی کشور‌های خلیج فارس برای حملات سخت‌تر فشار آورده‌اند – نه برای تسریع فروپاشی آن، بلکه برای تضعیف عناصر تندروتر سپاه پاسداران.»

تریتا پارسی، معاون اجرایی «موسسه کوئینسی برای مسئولیت‌پذیری دولتی» گفت که اعتماد به دیپلماسی برای پایان دادن به بحران همچنان پایین است، اما در عین حال هیچ ملتی در منطقه «توانایی تحمل یک جنگ طولانی دیگر را ندارد».

در نتیجه، آن «آن‌ها را از سطحی کاملاً کنترل‌نشده از تشدید تنش دور نگه می‌دارد» و کاهش ذخایر جهانی نفت، تقابل طولانی‌مدت میان آمریکا و ایران را غیرجذاب خواهد کرد.

کشور‌های خلیج فارس معمولاً تعامل را به تقابل با ایران ترجیح داده‌اند. قطر و عمان با وجود اینکه در چند روز گذشته مورد حمله قرار گرفته‌اند، در سال‌های اخیر نقشی محوری در تلاش‌های دیپلماتیک میان ایران و آمریکا ایفا کرده‌اند.

وزارت امور خارجه قطر هشدار داده است که حملات و تشدید تنش‌های تازه، تلاش‌های میانجی‌گری را تضعیف می‌کند، اما این تلاش‌ها برای پایان دیپلماتیک درگیری را پایان نداده است.

مدل‌های اقتصادی کشور‌های خلیج فارس بر ثبات بنا شده‌اند: حرکت تجارت، سرمایه، گردشگران و کارگران مهاجر در سراسر منطقه‌ای که به عنوان منطقه‌ای امن، متصل به دنیای خارج و باز برای کسب‌وکار بازاریابی شده است.

جنگ به پایه این مدل ضربه می‌زند. مابون گفت: «این درگیری به‌طور چشمگیری بر همه این حوزه‌ها تأثیر گذاشته است.»

«کشور‌های خلیج فارس در حال حاضر در حال دفاع از خود هستند. اما سؤال اصلی این است که آیا این ازسرگیری یک درگیری طولانی‌تر است یا صرفاً یک دوره خشونت‌آمیز دیگر از قدرت‌نمایی میان ایران و ایالات متحده پیش از ازسرگیری مذاکرات.»