قشم؛ از رونق گردشگری تا رکود زیر سایه جنگ

قشم پیش از جنگ یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری دریایی ایران بود؛ جزیره‌ای که اقتصاد آن فقط به جاذبه‌های طبیعی و تاریخی محدود نمی‌شد و مجموعه‌ای از هتل‌ها، اقامتگاه‌های بوم‌گردی، رستوران‌ها، مراکز تفریحی، حمل‌ونقل دریایی و مشاغل وابسته به گردشگری را در خود جای داده بود.

آمار رسمی نشان می‌دهد ابعاد این صنعت پیش از جنگ قابل توجه بوده است. در ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۳، بیش از ۳ میلیون و ۲۱۱ هزار گردشگر از مبادی مختلف وارد قشم شدند؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال قبل از آن ۱۳ درصد افزایش داشت.

این روند در نوروز ۱۴۰۴ نیز ادامه یافت. در این دوره، بیش از ۴۵۷ هزار بازدید از اماکن تاریخی و میراث فرهنگی قشم ثبت شد. همچنین ۱۲۰ هزار بازدید از اسکله‌های منتهی به جنگل‌های حرا و بیش از ۱۲۷ هزار بازدید از شش سایت ژئوپارک جهانی قشم به ثبت رسید.

وقتی سرمایه‌گذاری در مسیر صعود بود

رونق قشم تنها به گردشگری محدود نبود. منطقه آزاد قشم در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ نیز شاهد افزایش قابل توجه سرمایه‌گذاری بود.

بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مدیر سرمایه‌گذاری سازمان منطقه آزاد قشم، ارزش اسمی سرمایه‌گذاری در شش ماه نخست ۱۴۰۴ به ۳۲۱ هزار و ۹۰۵ میلیارد ریال رسید؛ در حالی که این رقم در مدت مشابه سال قبل ۹۴ هزار و ۲۷۹ میلیارد ریال بود. سازمان منطقه آزاد این افزایش را معادل رشد ۲۴۱ درصدی اعلام کرده است.

هرچند این عدد نباید به معنای رشد ۲۴۱ درصدی کل اقتصاد قشم تفسیر شود. بخش مهمی از آن مربوط به سرمایه‌گذاری اسمی و مجوزهای سرمایه‌گذاری منطقه آزاد است. در همان دوره، بنا بر اعلام سازمان منطقه آزاد، ۸۸ هزار و ۲۲۰ میلیارد ریال و ۳۲ میلیون یورو سرمایه‌گذاری واقعی نیز محقق شده بود. اما اکنون این روند صعودی در شرایط جنگی با چشم‌اندازی متفاوت روبه‌رو شده است.

آسیب به اسکله‌های صیادی و گردشگری 

یکی از نخستین نشانه‌های مستقیم آسیب اقتصادی جنگ در قشم، حمله به زیرساخت‌های بندری و دریایی جزیره بود.

بر اساس اعلام سازمان منطقه آزاد قشم، در حملاتی که در فروردین ۱۴۰۵ در چند نوبت رخ داد، بخش‌هایی از بندر تجاری بهمن و اسکله صیادی دوحه هدف قرار گرفت. انبارها و سوله‌های بندر بهمن و زیرساخت‌های اسکله دوحه آسیب دیدند. سازمان منطقه آزاد، اسکله دوحه را از زیرساخت‌های مهم صیادی جزیره معرفی کرده است.

گزارش‌های منتشرشده همچنین از آسیب به برخی اسکله‌های گردشگری، از جمله شیب‌دراز و کندالو، خبر داده‌اند.

اهمیت این خسارت‌ها فقط در تخریب چند سازه یا تجهیزات خلاصه نمی‌شود. اقتصاد بخش‌هایی از قشم به فعالیت‌های دریایی وابسته است و هر اختلال در اسکله‌ها می‌تواند زنجیره‌ای از مشاغل شامل صیادی، حمل‌ونقل دریایی، گردشگری، فروش محصولات دریایی و خدمات وابسته را تحت تأثیر قرار دهد.

گردشگری؛ صنعتی که زودتر از همه متوقف می‌شود

اثر جنگ بر گردشگری قشم اما گسترده‌تر از خسارت مستقیم به زیرساخت‌هاست. گردشگری بیش از هر صنعت دیگری به احساس امنیت وابسته است و کاهش سفر می‌تواند حتی پیش از تخریب فیزیکی تأسیسات، درآمد فعالان این بخش را کاهش دهد.

گزارش‌های منتشرشده در هفته‌های اخیر از کاهش شدید سفر به جزایر جنوبی و تعطیلی بخشی از مراکز اقامتی خبر می‌دهند. رئیس جامعه هتل‌داران ایران گفته است ضریب اشغال هتل‌های کشور در اسفند ۱۴۰۴ و فروردین ۱۴۰۵ به کمتر از ۵ درصد رسیده و بسیاری از هتل‌های هرمزگان و مناطق آزاد، از جمله قشم و کیش، همچنان تعطیل بوده‌اند.

تشکل هتل‌داران هرمزگان اعلام کرده است ۶۵ درصد هتل‌های استان، معادل ۲۸ هتل، هنوز تعطیل بوده‌اند. این رقم البته مربوط به کل استان هرمزگان است و قشم را نیز دربرمی‌گیرد.

از سوی دیگر، گزارش‌های میدانی و رسانه‌ای در مرداد ۱۴۰۵ از خالی ماندن هتل‌ها و اقامتگاه‌های بوم‌گردی قشم و کاهش شدید سفرها حکایت دارد.

هشدار برای فصل طلایی سفر

بحران برای قشم از آن جهت اهمیت بیشتری دارد که بخش بزرگی از گردشگری هرمزگان اساساً ماهیتی دریایی دارد.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی هرمزگان گفته است ۸۳ درصد گردشگران استان، گردشگران دریایی هستند و هشدار داده اگر زیرساخت‌های آسیب‌دیده تا پیش از آغاز فصل سفر - پاییز و زمستان- بازسازی نشوند، گردشگری دریایی استان با خطر جدی مواجه خواهد شد.

این هشدار برای قشم اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بسیاری از جاذبه‌های اصلی جزیره ــ از جنگل‌های حرا و جزایر پیرامونی گرفته تا ژئوپارک، سواحل و روستاهای گردشگری ــ به حمل‌ونقل دریایی و زیرساخت‌های ساحلی وابسته‌اند.

در چنین شرایطی، مسئله فقط بازسازی یک اسکله یا هتل نیست. اگر امنیت مسیرهای دریایی و امکان سفر به جنوب احیا نشود، بازگشت گردشگران نیز دشوار خواهد بود.

قشم پیش از جنگ از یک سو در حال جذب سرمایه‌گذاری و توسعه زیرساخت‌های گردشگری و تجاری بود و از سوی دیگر میلیون‌ها ورود گردشگر را در سال تجربه می‌کرد. اکنون همین اقتصاد محلی با شوکی مواجه شده که هم‌زمان چند بخش را هدف گرفته است: گردشگری، حمل‌ونقل دریایی، صیادی و کسب‌وکارهای خدماتی و مردمی که اقتصادشان به دریا، تجارت، گردشگری و رفت‌وآمد مسافران وابسته است.