آمریکا و ایران مهلت توافق گسترده برای پایان جنگ را از دست دادند

ایالات متحده و ایران روز دوشنبه مهلت ۶۰ روزه خود را برای دستیابی به توافقی جهت محدودسازی برنامه هسته‌ای ایران، مطابق شرایط آتش‌بسی که در ژوئن توافق کرده بودند، از دست دادند؛ موضوعی که بر فروپاشی آتش‌بسی تأکید دارد که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور، وعده داده بود به جنگ پایان دهد.

آقای ترامپ دو ماه پیش با سروصدای فراوان، به اصطلاح یادداشت تفاهم میان دو کشور را اعلام کرده بود. اما این توافق کوتاه‌مدت نتوانست تنگه هرمز را بازگشایی کند؛ تنگه‌ای که ایران پس از حمله اسرائیل و ایالات متحده در اواخر فوریه عملاً محاصره کرده بود. این توافق همچنین نتوانست به درگیری‌ای پایان دهد که وارد ششمین ماه خود شده است.

انقضای مهلت عمدتاً نمادین است، چرا که هم آقای ترامپ و هم رهبران ایران در هفته‌های اخیر گفته‌اند که این توافق اساساً مرده است. اما این نقطه عطف با این حال نشان می‌دهد که آقای ترامپ چگونه برای دستیابی به اهداف جنگی خود — مانند وادار کردن ایران به محدودسازی جاه‌طلبی‌های هسته‌ای‌اش — با مشکل مواجه بوده و دولت ایران تا چه اندازه احساس جسارت می‌کند، در حالی که دو کشور در معرض خطر درگیری نظامی بیشتر قرار دارند.

از اواخر ژوئیه هیچ حمله آمریکایی به اهداف ایرانی به‌طور عمومی گزارش نشده است. اما به گفته تحلیلگران، ایالات متحده و ایران به نظر می‌رسد برای کارزاری طولانی از فرسایش اقتصادی آماده می‌شوند که به‌راحتی می‌تواند به جنگ تازه‌ای سرریز شود. ایران از کنترل خود بر تنگه هرمز — آبراهی حیاتی برای حمل‌ونقل نفت و گاز — برای خفه کردن بازار‌های جهانی انرژی استفاده می‌کند و فشار بر آقای ترامپ برای دستیابی به توافق را افزایش می‌دهد.

دولت ترامپ معافیت‌های تحریمی بر نفت ایران را که در جریان آتش‌بس کوتاه صادر کرده بود، لغو کرده است. نیرو‌های آمریکایی همچنین محاصره دریایی بنادر ایران را دوباره برقرار کرده‌اند، به این امید که فشار اقتصادی بر ایران، آن را به دادن امتیاز وادار کند. اما رهبران ایران شرط بسته‌اند که این کشور می‌تواند فشار اقتصادی بیشتری را نسبت به ایالات متحده تحمل کند، به‌ویژه در شرایطی که آقای ترامپ در ماه نوامبر با انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره مواجه است.

«جمهوری اسلامی می‌کوشد فشار اقتصادی را بر آمریکا بگذارد و آمریکا می‌کوشد فشار اقتصادی را بر جمهوری اسلامی بگذارد» بهنام بن‌طالبلو، کارشناس ایران در بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها، یک مؤسسه پژوهشی مستقر در واشنگتن، گفت.

آقای طالبلو گفت که کارزار اقتصادی آمریکا می‌تواند به‌طور مجازات‌گونه‌ای علیه اقتصاد ایران مؤثر واقع شود. اما او هشدار داد که رهبری روحانی ایران احتمالاً با تشدید بیشتر واکنش نشان خواهد داد و زمینه را برای دور تازه‌ای از درگیری مسلحانه فراهم خواهد کرد.

توافق ژوئن، مانند دیگر توافق‌های اخیر آقای ترامپ در خاورمیانه، به دنبال آتش‌بسی سریع بود و در عین حال معضلات دشوارتر را به دور‌های آینده مذاکرات واگذار می‌کرد. تحلیلگران استدلال کردند که این توافق با عبارات مبهم، به نفع ایران بود و نشان می‌داد که رئیس‌جمهور در تلاش است جنگی را که به‌طور فزاینده‌ای ناپسند شده و تهدید به گرفتار کردن او در خاورمیانه می‌کرد، جمع کند.

مذاکرات درباره برنامه هسته‌ای ایران برای آنچه قرار بود دو ماه گفت‌وگوی بیشتر باشد، به تعویق افتاد، حتی با وجود اینکه آقای ترامپ گفته بود نگرانی از احتمال دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای، عنصر اصلی استدلال او برای جنگ بوده است.

مقام‌های آمریکایی امیدوار بودند که این توافق دست‌کم تنگه هرمز را بازگشایی کند تا فشار بر اقتصاد جهانی کاهش یابد. اما آتش‌بس تقریباً بلافاصله متزلزل شد و ایران به‌سرعت برای اعمال کنترل خود بر این آبراه اقدام کرد.

مقام‌های ایرانی با استناد به زبان مبهم توافق آتش‌بس اعلام کردند که برخی کشتی‌ها بدون اجازه آنان به‌اشتباه از این آبراه عبور می‌کردند و به برخی از آنها شلیک کردند. نیرو‌های آمریکایی با بمباران جنوب ایران تلافی کردند و چرخه‌ای از حمله و ضدحمله را رقم زدند.

این تشدید تنش، آقای ترامپ را دست‌کم در دو نوبت به بررسی آغاز یک حمله نظامی بزرگ علیه ایران واداشت. او هر دو بار پس از درخواست‌های متحدان منطقه‌ای مانند عربستان سعودی — که بیشترین ضربه را از اقدامات تلافی‌جویانه نظامی ایران خورده‌اند — و همچنین هشدار‌های مشاوران کاخ سفید درباره کاهش ذخایر حیاتی مهمات، عقب‌نشینی کرد.