خروج ایران از NPT، پاس گل به اسرائیل؟!

سید امیر حجازی، پژوهشگر حقوق بین‌الملل و مدرس دانشگاه، در گفت‌وگو با «فراز» با اشاره به جایگاه معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) در نظام حقوق بین‌الملل گفت: این معاهده از سال ۱۹۷۰ یکی از مهم‌ترین ابزارهای حقوق بین‌الملل برای تنظیم فعالیت‌های هسته‌ای کشورها بوده و جمهوری اسلامی ایران نیز به‌عنوان یکی از اعضای آن، همواره بر حق خود برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای تأکید کرده است.

او افزود: با این حال، در سال‌های اخیر موضوع خروج احتمالی ایران از NPT از سوی برخی جریان‌ها و نهادهای سیاسی به‌عنوان ابزاری برای اعمال فشار و امتیازگیری از غرب مطرح شده است؛ در حالی که بررسی پیامدهای این تصمیم نشان می‌دهد خروج از معاهده می‌تواند تبعاتی فراتر از حوزه هسته‌ای برای ایران به همراه داشته باشد.

از دست رفتن جایگاه حقوقی ایران

حجازی نخستین پیامد خروج از NPT را در حوزه حقوق بین‌الملل دانست و گفت: با خروج ایران، جایگاه حقوقی کشور در رژیم بین‌المللی منع اشاعه تضعیف خواهد شد و فعالیت‌های هسته‌ای ایران می‌تواند بیش از گذشته از سوی کشورهای غربی با رویکردی مشکوک و حتی نظامی تفسیر شود.

به گفته این پژوهشگر، خروج از NPT به معنای پایان امکان اعمال فشار از سوی شورای امنیت سازمان ملل نیز نخواهد بود. او توضیح داد که حتی خارج از سازوکارهای این معاهده، شورای امنیت می‌تواند بر مبنای فصل هفتم منشور ملل متحد، در صورت احراز تهدید علیه صلح و امنیت بین‌المللی، اقداماتی از جمله وضع تحریم‌های الزام‌آور را در دستور کار قرار دهد.

حجازی همچنین از دست رفتن امکان استناد مستقیم ایران به حقوق ناشی از عضویت در NPT را از دیگر تبعات احتمالی خروج عنوان کرد و گفت: ایران در شرایط فعلی می‌تواند بر مبنای ماده ۴ این معاهده بر حق استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای تأکید کند، اما خروج از NPT این پشتوانه حقوقی را از میان خواهد برد.

خروج از NPT چگونه به رقبای منطقه‌ای فرصت می‌دهد؟

این مدرس دانشگاه در ادامه به پیامدهای سیاسی خروج احتمالی ایران پرداخت و گفت: چنین اقدامی می‌تواند به تقویت روایت کشورهای غربی درباره حرکت ایران به سمت نظامی‌شدن برنامه هسته‌ای منجر شود و دست آنها را برای اعمال فشارهای سیاسی بیشتر باز بگذارد.

او با اشاره به موقعیت کشورهای منطقه افزود: عربستان سعودی، ترکیه و امارات می‌توانند از چنین شرایطی برای نزدیک‌تر شدن به غرب و توجیه برنامه‌های هسته‌ای خود استفاده کنند. از سوی دیگر، اسرائیل نیز با استناد به خروج احتمالی ایران از NPT می‌تواند تلاش بیشتری برای اقناع افکار عمومی و دولت‌های غربی در جهت اعمال فشار علیه ایران انجام دهد.

حجازی همچنین خروج از NPT را از منظر جایگاه ایران در میان کشورهای موسوم به «جهان جنوب» قابل توجه دانست و گفت: ایران طی سال‌های گذشته تلاش کرده است خود را به‌عنوان مدافع حق کشورها برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای معرفی کند؛ بنابراین خروج از معاهده می‌تواند به تضعیف این روایت و کاهش مشروعیت سیاسی ایران در بخشی از جامعه بین‌المللی منجر شود.

تبعات اقتصادی؛ از تشدید تحریم تا فرار سرمایه

این پژوهشگر حقوق بین‌الملل در بخش دیگری از اظهارات خود به تبعات اقتصادی خروج از NPT اشاره کرد و گفت: یکی از نخستین پیامدهای احتمالی، افزایش فشارهای تحریمی با استناد به ادعای «تهدید هسته‌ای» خواهد بود.

به گفته او، افزایش ریسک سیاسی و حقوقی ایران می‌تواند سرمایه‌گذاران خارجی را نیز بیش از گذشته از بازار ایران دور کند و سرمایه‌ها را به سمت رقبای منطقه‌ای سوق دهد.

حجازی با اشاره به بازار انرژی ادامه داد: تشدید تحریم‌ها در صورت خروج ایران از NPT می‌تواند محدودیت‌های بیشتری برای صادرات نفت و گاز ایجاد کند و در چنین شرایطی، کشورهای رقیب فرصت خواهند داشت سهم بیشتری از بازار انرژی جهان را به خود اختصاص دهند.

او همچنین هشدار داد که افزایش فشارهای خارجی و کاهش دسترسی ایران به بازارهای جهانی می‌تواند در نهایت آثار خود را بر اقتصاد داخلی نشان دهد و به افزایش هزینه‌های اقتصادی و تشدید رکود منجر شود.

 خروج از NPT؛ ابزار فشار یا هزینه‌ای برای ایران؟

حجازی در جمع‌بندی گفت: بررسی مجموع پیامدهای حقوقی، سیاسی و اقتصادی خروج ایران از NPT نشان می‌دهد که این اقدام لزوماً ابزار مؤثری برای امتیازگیری از غرب نیست.

او تأکید کرد: خروج از معاهده می‌تواند پشتوانه حقوقی ایران برای دفاع از حق استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای را تضعیف کند، دستاویزهای سیاسی بیشتری در اختیار کشورهای غربی قرار دهد و در عین حال، فرصت‌هایی برای رقبای منطقه‌ای و بین‌المللی ایران ایجاد کند.

این پژوهشگر حقوق بین‌الملل در نهایت خروج از NPT را اقدامی دانست که به جای آنکه الزاماً موجب افزایش قدرت چانه‌زنی ایران شود، می‌تواند هزینه‌های حقوقی، سیاسی و اقتصادی قابل توجهی به کشور تحمیل کند.

سید امیر حجازی، دکترای حقوق بین‌الملل و مدرس دانشگاه، در ادامه تحلیل خود درباره پیامدهای احتمالی خروج ایران از معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT)، به تقابل میان حقوق ملی ایران و آنچه ابزارهای فشار بین‌المللی می‌داند پرداخت.

حجازی با اشاره به قطعنامه‌های صادرشده علیه ایران در شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی گفت: از نگاه او، روند تصمیم‌گیری‌های این نهاد در سال‌های اخیر نشان‌دهنده فاصله گرفتن آژانس از نقش صرفاً فنی و نظارتی و حرکت به سمت رویکردهای سیاسی است.

او مدعی شد که هنگامی که تصمیماتی از نظر ایران «غیرقانونی» یا از نظر فنی فاقد مبنا تلقی می‌شوند، این پرسش مطرح می‌شود که آیا هدف اصلی، بررسی مسائل فنی و شفافیت هسته‌ای است یا اعمال فشار سیاسی بر تهران.

آژانس؛ نهاد فنی یا ابزار فشار سیاسی؟

این مدرس دانشگاه با انتقاد از نقش آمریکا و اسرائیل در پرونده هسته‌ای ایران گفت: از منظر او، تأثیرگذاری این کشورها بر روند تصمیمات آژانس موجب شده است این نهاد در مسیر اهداف سیاسی غرب حرکت کند.

حجازی ادامه داد: چنین رویکردی ایران را با یک انتخاب استراتژیک مواجه می‌کند؛ ادامه عضویت در NPT یا بررسی امکان خروج از این معاهده.

به گفته او، هشدار نسبت به احتمال خروج کشورها از NPT در صورت تداوم فشارهای سیاسی، صرفاً یک تهدید نیست، بلکه می‌تواند ناشی از یک تناقض اساسی باشد؛ اینکه چگونه می‌توان در چارچوب معاهده‌ای باقی ماند که از نگاه یک کشور، حقوق قانونی آن را نادیده می‌گیرد و در عین حال محدودیت‌های بیشتری بر آن اعمال می‌کند.

خروج از NPT؛ واکنش به فشار یا آغاز یک بحران جدید؟

حجازی با این حال تأکید کرد که بررسی خروج ایران از NPT نمی‌تواند صرفاً از منظر واکنش سیاسی به غرب انجام شود و باید هزینه‌های احتمالی چنین تصمیمی نیز مورد توجه قرار گیرد.

او گفت: خروج از NPT از یک سو می‌تواند از دیدگاه تصمیم‌گیران ایرانی پاسخی قاطع به فشارهای غرب تلقی شود، اما از سوی دیگر، تبعات حقوقی، سیاسی و اقتصادی قابل توجهی برای ایران خواهد داشت.

این پژوهشگر حقوق بین‌الملل با اشاره به پیامدهای حقوقی خروج از معاهده اظهار کرد: چنین اقدامی می‌تواند ایران را با «انزوای حقوقی» مواجه کند و امکان استناد به ماده ۴ NPT، که حق استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای را به رسمیت می‌شناسد، از میان ببرد.

او همچنین هشدار داد که خروج ایران می‌تواند روایت کشورهای غربی درباره احتمال نظامی‌شدن برنامه هسته‌ای تهران را تقویت کند و به رقبای منطقه‌ای ایران فرصت دهد تا با نزدیک‌تر شدن به غرب، جایگاه خود را در معادلات منطقه‌ای ارتقا دهند.

هزینه اقتصادی خروج از NPT

حجازی در بخش دیگری از تحلیل خود به پیامدهای اقتصادی احتمالی این تصمیم پرداخت و گفت: خروج از NPT می‌تواند بهانه‌ای برای اعمال تحریم‌های شدیدتر علیه ایران تحت عنوان مقابله با «تهدید هسته‌ای» ایجاد کند.
به گفته او، افزایش فشارهای بین‌المللی همچنین می‌تواند ریسک سرمایه‌گذاری در ایران را افزایش داده و جذابیت بازارهای رقیب منطقه‌ای را بیشتر کند.

«ضرورت استراتژیک» در سایه تداوم فشارها

این مدرس دانشگاه در جمع‌بندی تحلیل خود گفت: اگرچه خروج ایران از NPT با چالش‌های حقوقی، سیاسی و اقتصادی قابل توجهی همراه است، اما از نگاه او تداوم آنچه «رویکرد سیاسی و مخرب آژانس» می‌خواند و نادیده گرفتن حقوق قانونی ایران، می‌تواند این گزینه را از یک احتمال دور به یک «ضرورت استراتژیک» تبدیل کند.

حجازی تأکید کرد: فشار بیش از حد بر یک کشور و تبدیل نهادهای نظارتی بین‌المللی به ابزار فشار سیاسی، در نهایت می‌تواند به تضعیف چارچوب‌های بین‌المللی منجر شود.

او در پایان هشدار داد که از نگاه وی، ادامه سیاست‌های فشار و آنچه «اثرگذاری آمریکا و اسرائیل بر تصمیمات آژانس» می‌داند، نه‌تنها مشروعیت این نهاد را تضعیف می‌کند، بلکه می‌تواند کشورهای بیشتری را به سمت بازنگری در عضویت خود در معاهدات بین‌المللی و حتی خروج از آنها سوق دهد.