کارانه معلمان: ۳ میلیون تومان با هزار اما و اگر!

به گزارش فراز: وزارت آموزش‌وپرورش با ابلاغ دستورالعمل نحوه تخصیص و پرداخت کارانه جبران خدمات کارکنان مبتنی بر عملکرد، از مهرماه امسال پرداخت این مزایا را برای گروهی از مدیران و معاونان مدارس و معلمان شاغل در مناطق خاص آغاز کرده است؛ طرحی که قرار است در مرحله نخست به‌صورت آزمایشی تا پایان آذرماه اجرا شود. با این حال، بررسی جزئیات دستورالعمل نشان می‌دهد دریافت این کارانه نه‌تنها برای همه کارکنان آموزشی در نظر گرفته نشده، بلکه برای مشمولان نیز به مجموعه‌ای از شروط، ارزیابی‌ها و تأیید‌های اداری وابسته است.

بر اساس این دستورالعمل که ششم مهرماه از سوی معاونت برنامه‌ریزی و توسعه منابع وزارت آموزش‌وپرورش ابلاغ شده، دو گروه از کارکنان مشمول پرداخت کارانه هستند: مدیران و معاونان واحد‌های آموزشی و پرورشی و معلمان شاغل در مناطق خاص؛ بنابراین بخش قابل توجهی از معلمان مدارس که در مناطق مشمول این تعریف قرار ندارند، از دایره دریافت این مزایا خارج هستند.

در بخش مربوط به مدیران و معاونان مدارس، میزان کارانه بر اساس امتیاز عملکرد در سه سطح عالی، خیلی خوب و خوب تعیین شده است. مدیران دارای عملکرد عالی ۳۰ میلیون ریال، مدیران با عملکرد خیلی خوب ۲۴ میلیون ریال و مدیران دارای عملکرد خوب ۱۸ میلیون ریال دریافت می‌کنند. ارقامی که به‌ترتیب معادل سه میلیون، دو میلیون و ۴۰۰ هزار و یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان است.

در بخش معلمان مناطق خاص نیز پرداخت‌ها ترکیبی از محل خدمت و ارزیابی عملکرد خواهد بود. مطابق دستورالعمل، ۵۰ درصد کارانه بر اساس نوع خدمت و محل اشتغال و ۵۰ درصد دیگر بر مبنای عملکرد معلم تعیین می‌شود. برای معلمان جزایر و مناطق صعب‌العبور ۲۰ میلیون ریال و برای معلمان عشایر کوچ‌رو همراه ایل و معلمان پیوسته عشایری ۱۵ میلیون ریال در بخش مربوط به محل خدمت در نظر گرفته شده است. در بخش عملکرد نیز مبالغی متناسب با سه سطح عالی، خیلی خوب و خوب تعیین شده است.

نمرات امتحانات نهایی و قبولی دانشگاه‌های برتر؛ معیار پرداخت کارانه

یکی از بخش‌های قابل توجه دستورالعمل، شاخص‌هایی است که برای ارزیابی مدیران مدارس تعیین شده است. در دوره متوسطه دوم نظری، رشد میانگین نمرات امتحانات نهایی، افزایش معدل کتبی دانش‌آموزان، بهبود نرخ قبولی در دروس نهایی و کاهش فاصله نمرات کلاسی با نتایج آزمون‌های استاندارد از جمله معیار‌های ارزیابی مدیران خواهد بود.

همچنین میزان قبولی دانش‌آموزان در رشته‌ها و دانشگاه‌های برتر دولتی نیز در ارزیابی عملکرد مدیران این دوره لحاظ شده است. در دوره اول متوسطه، کاهش افت تحصیلی، پیشگیری از ترک تحصیل و بازگرداندن دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل به مدرسه مورد توجه قرار گرفته است.

در هنرستان‌ها نیز شاخص‌هایی مانند کیفیت آموزش‌های مهارتی، ارتباط با صنایع و اصناف، رضایت کارفرمایان از توانایی هنرجویان و میزان اشتغال مرتبط فارغ‌التحصیلان در ارزیابی مدیران نقش دارد.

گره زدن پرداخت کارانه به نتایج آموزشی و تربیتی در ظاهر می‌تواند انگیزه مدیران برای ارتقای کیفیت مدارس را افزایش دهد، اما این شیوه ارزیابی با یک پرسش اساسی مواجه است: آیا تمام نتایج تحصیلی دانش‌آموزان را می‌توان به عملکرد مدیر مدرسه نسبت داد؟ شرایط اقتصادی خانواده‌ها، امکانات آموزشی، کمبود نیروی انسانی و تفاوت‌های جغرافیایی از عواملی هستند که بر نتایج تحصیلی اثر می‌گذارند و نمی‌توان آنها را در ارزیابی عملکرد مدارس نادیده گرفت. اگر این تفاوت‌ها در امتیازدهی لحاظ نشوند، مدیران مدارس برخوردار و کم‌برخوردار با معیار‌هایی یکسان سنجیده خواهند شد، در حالی که شرایط فعالیت آنها یکسان نیست.

اختیار ۳۰ درصدی بازرسان برای کاهش کارانه 

اما شاید یکی از حساس‌ترین بخش‌های دستورالعمل، اختیاراتی باشد که برای بازرسان در افزایش یا کاهش کارانه کارکنان در نظر گرفته شده است. بر اساس ماده ۶، مبلغ ماهانه کارانه هر فرد می‌تواند با پیشنهاد بازرسان منطقه‌ای تا ۱۰ درصد، بازرسان استانی تا ۲۰ درصد و بازرسان ستادی تا ۳۰ درصد افزایش یا کاهش پیدا کند. البته مجموع این تعدیلات نباید از سقف اعتبار ماهانه فراتر برود.

از سوی دیگر، ارزیابی اولیه عملکرد و پیشنهاد پرداخت کارانه بر عهده رئیس یا مدیر منطقه، شهرستان یا ناحیه است. ارزیاب باید نظرات حوزه‌های مرتبط از جمله معاونان و حراست را نیز دریافت کند و سپس فهرست افراد برای تأیید نهایی به اداره کل آموزش‌وپرورش استان ارسال شود.

به این ترتیب، میزان دریافتی کارکنان علاوه بر شاخص‌های عملکردی، به ارزیابی مدیران و نظر بازرسان نیز وابسته خواهد بود. اختیار افزایش یا کاهش تا ۳۰ درصدی کارانه، در شرایطی که سازوکار اعتراض و شفافیت دلایل تعدیل باید به‌روشنی مشخص باشد، می‌تواند زمینه‌ساز اختلاف و اعتراض میان کارکنان شود. پرسش اینجاست که اگر کارمندی به ارزیابی عملکرد خود یا کاهش مبلغ کارانه اعتراض داشته باشد، از چه مسیر مشخصی می‌تواند درخواست بازبینی کند؟

اعتبار استان‌ها و تعداد مشمولان مشخص نیست

ابهام مهم دیگر به منابع مالی و نحوه توزیع اعتبار این طرح بازمی‌گردد. در نسخه دستورالعمل بررسی‌شده، جدول‌های مربوط به اعتبار کارانه مدیران و معاونان استان‌ها و همچنین توزیع اعتبار کارانه معلمان مناطق خاص، فاقد ارقام تکمیل‌شده است. بنابراین از اطلاعات موجود نمی‌توان مشخص کرد هر استان چه میزان اعتبار دریافت کرده و چه تعداد مدیر، معاون و معلم از این طرح بهره‌مند خواهند شد.

این در حالی است که دستورالعمل تأکید می‌کند ارسال فهرست افراد از سوی مناطق به معنای ایجاد حق قطعی برای دریافت کارانه نیست و پرداخت نهایی به تأیید مقام مجاز، احراز شرایط و وجود اعتبار تخصیص‌یافته بستگی دارد.

به عبارت دیگر، حتی قرار گرفتن نام یک معلم یا مدیر در فهرست افراد مشمول نیز به‌تنهایی تضمین‌کننده دریافت مبلغ تعیین‌شده نیست. افزون بر این، اگر پرداخت در ماه مربوط انجام نشود، مبالغ پرداخت‌نشده به ماه بعد منتقل نخواهند شد. محدودیتی که اهمیت زمان‌بندی تخصیص اعتبار و پرداخت به‌موقع را بیشتر می‌کند.

کارانه سه‌ماهه؛ آزمون عدالت در نظام پرداخت آموزش‌وپرورش

وزارت آموزش‌وپرورش اجرای این دستورالعمل را از مهرماه تا پایان آذرماه به‌صورت آزمایشی در نظر گرفته و قرار است پس از بررسی نتایج و اعمال اصلاحات احتمالی، درباره دائمی شدن آن تصمیم‌گیری کند.

اصل پرداخت مبتنی بر عملکرد می‌تواند در صورت طراحی دقیق، به افزایش انگیزه کارکنان و ارتقای کیفیت خدمات آموزشی کمک کند، اما تحقق این هدف به شفافیت در معیار‌های ارزیابی، تناسب شاخص‌ها با شرایط واقعی مدارس و امکان اعتراض به نتایج وابسته است.

در شرایطی که همه معلمان مشمول طرح نیستند، اعتبار تخصیصی استان‌ها و تعداد دریافت‌کنندگان مشخص نشده و اختیار کاهش تا ۳۰ درصدی کارانه نیز برای بازرسان پیش‌بینی شده است، نمی‌توان صرفاً با ابلاغ یک دستورالعمل از تحقق عدالت در پرداخت سخن گفت.

اکنون وزارت آموزش‌وپرورش باید روشن کند اعتبار کل این طرح چقدر است، چه تعداد از کارکنان آموزشی مشمول آن می‌شوند، سهم هر استان چگونه تعیین شده و کارکنانی که به امتیاز ارزیابی یا کاهش کارانه خود اعتراض دارند، از چه سازوکاری برای پیگیری برخوردارند. تا زمانی که این پرسش‌ها پاسخ روشنی نداشته باشند، کارانه‌ای که قرار است پاداش عملکرد باشد، برای بسیاری از کارکنان به دریافتی مشروط و غیرقابل پیش‌بینی تبدیل خواهد شد.