نپرسید جنگ ایران چگونه پایان می‌یابد

در جریان جنگ ۲۰۰۳ عراق، دیوید پترائوس، سرلشکر وقت، به ریک اتکینسون، روزنامه‌نگار و مورخ، به طور مشهوری گفت: «به من بگو این جنگ چگونه پایان می‌یابد.» این پرسشی بدیهی درباره درگیری با ایران است، اما پاسخ متفاوتی می‌طلبد.

در میان یک جنگ، افراد کمی تمایل دارند نگاهی کلان به ریشه‌های آن داشته باشند. پیامد‌های الحاق بوسنی و هرزگوین توسط اتریش-مجارستان در سال ۱۹۰۸، احتمالاً برای مارشال فردیناند فوش، فیلدمارشال داگلاس هیگ یا ژنرال جان جی. پرشینگ در سال ۱۹۱۷ جذابیت چندانی نداشته است. اما پرسش درباره زمان و دلیل آغاز جنگ، برای درک آن ضروری است.

در مورد جنگ ایران، باید این درگیری را نه به عنوان جنگی مستقل، بلکه به عنوان آخرین کارزار در جنگی بدانیم که از انقلاب ۱۹۷۹ ایران جریان داشته و عمدتاً با جنگ‌های پنهان، درگیری‌های دریایی و حملات انجام شده است. آغاز عملیات «چکش نیمه‌شب» در سال ۲۰۲۵، که در آن ایالات متحده تأسیسات هسته‌ای ایران را هدف قرار داد، مرحله جدیدی را رقم زد. این جنگ توسط ایالات متحده، اسرائیل و بیشتر پادشاهی‌های سنی خلیج فارس علیه رژیمی مبارزه شده است که ایدئولوژی ضدغربیِ تغییرناپذیر و نفرتِ نابودگرانه از اسرائیل را با میل به بازگرداندنِ دسترسی‌های امپراتوری کهن پارسی ترکیب می‌کند.

مهم‌ترین واقعیت‌های این درگیری، ریشه‌های عمیق تاریخی و مذهبی آن و نبودِ عملاً هرگونه امکان آشتی واقعی یا صلح پایدار است، اگرچه آتش‌بس‌ها و تعلیق‌های خشونت رخ داده و باز هم رخ خواهد داد. جنگ تا زمانی که جمهوری اسلامی ایران فرو نپاشد یا دچار دگرگونی نشود، پایان نخواهد یافت؛ هیچ‌یک از این دو نتیجه قابل پیش‌بینی نیست و ممکن است در ماه‌ها یا سال‌های آینده رخ ندهد؛ و اگر هرکدام رخ دهد، احتمالاً غافلگیرکننده خواهد بود.

با این حال، آن ارزیابی غم‌انگیز تنها بخشی از تصویر است. عملِ جنگیدن، چیز‌های زیادی را دگرگون می‌کند؛ یک صفحه شطرنج را به هوا پرتاب می‌کند و وقتی صفحه فرود می‌آید، مهره‌ها در مکان‌های متفاوتی هستند؛ حتی قوانین بازی ممکن است تغییر کرده باشد.

حمله حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ با نیم‌دوجین موج بزرگ خشونت همراه شد. ضدحمله کوبنده اسرائیل علیه حزب‌الله در سپتامبر ۲۰۲۴ و فروپاشی متعاقبِ متحد سوریِ ایران، دو جزء حیاتی از سیستم استراتژیک ایران را درهم شکست؛ حوثی‌ها در یمن به اسرائیل حمله کردند و اسرائیلی‌ها با اولین حملات گسترده تاریخ به صنعا و بنادر یمن پاسخ دادند؛ با شروع آوریل ۲۰۲۴، ایران اولین حملات مستقیم و گسترده موشکی خود را به اسرائیل آغاز کرد؛ سپس در ژوئن ۲۰۲۵ بمباران ایران توسط اسرائیل و آمریکا رخ داد که به دنبال آن عملیات بسیار بزرگ‌تر «خشم حماسی» در فوریه ۲۰۲۶ انجام شد.

بیشتر جنگ‌ها با سوءتفاهم‌های متقابل مه‌آلود می‌شوند. دولت ترامپ و احتمالاً دولت اسرائیل، شکنندگی دولت ایران را بیش‌ازحد برآورد کردند؛ دولتی که با وجود حملات خارق‌العاده «سرکوبگرانه» عملیات خشم حماسی، اگرچه به شکلی آشوب‌ناک، به عملکرد خود ادامه داده است. ایرانی‌ها (به‌حق، مانند بسیاری از تحلیل‌گران آمریکایی) دشمنی عمیقی که رئیس‌جمهور ترامپ نسبت به دولت‌شان دارد را دست‌کم گرفته‌اند؛ کسی که نه خسارات خود را کاهش داده و نه از درگیری کناره‌گیری کرده است. حوثی‌ها به نوبه خود، ممکن است پیامد‌های بلندمدت به خطر انداختن نه تنها پادشاهی عربستان سعودی، بلکه مصر (که به درآمد‌های کانال سوئز که اکنون آنها تهدید می‌کنند، نیاز دارد)، اسرائیل (که از مسیر دریایی باب‌المندب برای دسترسی به آسیا استفاده می‌کند) و مجموعه‌ای از کشور‌های دیگر را کاملاً درک نکنند.

احتمالاً این اشتباه است که فکر کنیم قدرت‌های بزرگ در این جنگ، نیرو‌های کوچک‌تر تحت امر خود را کنترل می‌کنند. اسرائیل می‌تواند و به طور مستقل از ایالات متحده عمل می‌کند؛ حوثی‌ها از ایران کمک فنی و حمایت دریافت می‌کنند، اما دستور کار خودشان را دارند؛ و برای افزودن یک لایه نهایی از پیچیدگی: این درگیری‌ها نمایشِ واحد و پایداری از جنگ نامتقارن بوده‌اند. رگبار موشک‌های بالستیک در برابر پدافند‌های ضدموشکی عجیب، اما گران‌قیمت قرار گرفته‌اند. مبارزان از دسته‌های پهپاد، اطلاعات فضایی، ترور گسترده نخبگان مخالف، بمباران هوایی متعارف، مین و موشک‌های کروز استفاده کرده‌اند. در پس‌زمینه، روسیه و چین کمین کرده‌اند که اطلاعات و تجهیزات کلیدی را برای ایران فراهم می‌کنند. همانند اوکراین، ما شاهد چهره جدیدی از جنگ هستیم.

احتمال گسترش این درگیری بیشتر از پایان یافتن آن است. اگر به عنوان مثال، پادشاهی سعودی با حوثی‌ها توافق موقتی امضا کند، ممکن است مکثی ایجاد شود، اما با تحمل حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی و حتی حملات پهپادی و موشکی در ریاض و در مجاورت مکه، این پادشاهی نمی‌تواند در درازمدت تهدید حوثی‌ها را تحمل کند. محاصره صادرات نفت ایران ادامه خواهد یافت و فشار‌های داخلی که قبلاً باعث انفجار‌های داخلی شده بود را تشدید می‌کند. ائتلاف‌های جدید در حال شکل‌گیری هستند؛ گزارش «آکسیوس» از جلسه‌ای که دو هفته پیش در یک تفریحگاه کوهستانی در آلمان با میزبانی فرماندهی مرکزی ایالات متحده برگزار شد و شامل افسران ارشد اسرائیل و هفت کشور عربی (امارات، بحرین، کویت، قطر، اردن و مصر) بود را گواه بگیرید.

آنچه برای همه بازیگران در خطر است، از جهاتی وجودی است. سلطنت سعودی توسط نیرو‌های نیابتی ایران در یمن و عراق (جایی که شبه‌نظامیان تحت حمایت ایران فعال هستند) محاصره شده و توانایی آن برای ارسال صادرات از طریق تنگه هرمز و دریای سرخ به شدت کاهش یافته است. دولت ایران دیده است که یک یا دو سطح از رهبری‌اش توسط اسرائیلی‌ها و آمریکایی‌ها از بین رفته و می‌داند که این کشور‌ها مایل و احتمالاً قادر به تکرار آن هستند. اسرائیل تشخیص می‌دهد که نمی‌تواند تا ابد تحت تگرگ دائمی موشک‌های بالستیک دوام بیاورد. ترامپ دلایل کافی دارد که باور کند رژیم ایران قصد کشتن او یا در صورت ناکامی، اعضای خانواده درجه‌یک او را دارد.

وقتی ریسک‌ها این‌گونه بالا می‌رود، تمایل شرکت‌کنندگان به تشدید خشونت نیز افزایش می‌یابد. حوثی‌ها در دور فعلی از حمله به اسرائیل خودداری کرده‌اند، زیرا می‌دانند اورشلیم کاملاً قادر است به موج بعدی حملات با کارزار هوایی پاسخ دهد که آنها را از صادرات نفت، برق و احتمالاً حتی آب‌شیرین‌کن‌های محدودشان محروم کند. اما آنها قبلاً هم چنین ریسکی کرده‌اند و ممکن است دوباره انجام دهند.

بیشتر جنگ‌ها، جنگ‌های طولانی هستند و بیشتر جنگ‌ها تمایل دارند به همان شیوه‌هایی که کارل فون کلاوزویتس پیش‌بینی کرده بود تشدید شوند، زیرا ترس، نفرت و تلاش برای غلبه بر حریفان، مبارزان را به آسیب رساندن بیشتر به یکدیگر سوق خواهد داد. در طول جنگ جهانی دوم، محدودیت‌های پیش‌جنگ بر حملات زیردریایی به کشتی‌های تجاری و بمباران هوایی جمعیت غیرنظامی در ماه‌های اولیه درگیری از بین رفت. خصومتی که شرکت‌کنندگان در این جنگ نسبت به یکدیگر احساس می‌کنند، تنها در سه سال گذشته رشد کرده است. اگر به عنوان مثال، ایران فکر کند که از استفاده از سلاح‌های شیمیایی یا بیولوژیکی، که بدون شک توانایی مهندسی توسعه آنها را دارد، سودی خواهد برد، اوضاع ممکن است بدتر شود.

بنابراین، پرسش درباره اینکه این جنگ چگونه پایان می‌یابد، متأسفانه پرسش اشتباهی است. حتی اگر آتش‌بس یا توافق موقتی با حوثی‌ها یا ایران وجود داشته باشد، درخواست بهتر این است: «به من بگو این وضعیت چگونه بدتر می‌شود.»