درمان ترافیک تهران با نسخه پزشکیان، آیا شهر را متراکم‌تر می‌کنند یا خلوت‌تر؟

به گزارش فراز:تهران سال‌هاست هزینه توسعه نامتوازن، افزایش تراکم ساختمانی و عقب‌ماندگی زیرساخت‌های شهری را با ترافیک سنگین، آلودگی هوا و فشار بر منابع آب می‌پردازد؛ با این حال، پیشنهاد رئیس‌جمهور برای ساخت مدارس بزرگ با ظرفیت دوهزار دانش‌آموز و برج‌های ۲۰ تا ۳۰ طبقه در اطراف آنها، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که آیا راه‌حل بحران ترافیک، افزایش ساخت‌وساز و تمرکز بیشتر جمعیت در محدوده‌های شهری است؟

مسعود پزشکیان شامگاه پنجشنبه ۹ مهر ۱۴۰۵ در سخنرانی تلویزیونی خود در شبکه شش سیما، راهکاری را برای کاهش ترافیک تهران مطرح کرد که بر اساس آن، مدارس بزرگ با ظرفیت دوهزار دانش‌آموز ساخته شوند و در اطراف آنها نیز برج‌های ۲۰ تا ۳۰ طبقه احداث شود تا معلمان در نزدیکی محل کار خود زندگی کنند و از حجم رفت‌وآمد‌های شهری کاسته شود.

این پیشنهاد در نگاه نخست با هدف کاهش سفر‌های شغلی معلمان مطرح شده، اما مسئله اصلی آن است که ساخت چنین مجموعه‌هایی چه میزان جمعیت و سفر جدید به محله‌های میزبان تحمیل می‌کند و آیا زیرساخت‌های موجود توان پاسخگویی به این بار اضافی را دارند؟

محمود کاشانی، استاد دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، در مقاله‌ای با عنوان «تجاوز سازمان‌یافته به مقررات شهرسازی» به همین پیشنهاد رئیس‌جمهور پرداخته و آن را از منظر مقررات شهرسازی و پیامد‌های توسعه عمودی شهر‌ها مورد انتقاد قرار داده است. او معتقد است مدرسه‌ای با ظرفیت دوهزار دانش‌آموز، رفت‌وآمد خانواده‌ها را افزایش می‌دهد و می‌تواند به جای کاهش ترافیک، بر آن بیفزاید. کاشانی همچنین این پرسش را مطرح می‌کند که چگونه می‌توان در شهری که طرح‌های جامع آن محدودیت‌هایی برای ارتفاع ساختمان‌ها تعیین کرده‌اند، ساخت برج‌های ۲۰ تا ۳۰ طبقه را به‌عنوان راهکار حل بحران شهری پیشنهاد کرد؟

تهران؛ شهری با ۱۴ میلیون جمعیت ثابت و شناور

ابعاد مسئله زمانی روشن‌تر می‌شود که به وضعیت جمعیتی پایتخت توجه کنیم. رئیس پلیس راهور تهران بزرگ اول مهرماه امسال، جمعیت ثابت تهران را حدود ۱۰ میلیون نفر و جمعیت شناور آن را چهار میلیون نفر اعلام کرد. به گفته او، بخش قابل توجهی از تراکم ترافیکی در محدوده مدارس و به‌ویژه ورودی مناطق شمالی شهر شکل می‌گیرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد تمرکز مراکز آموزشی و نحوه توزیع آنها در سطح شهر، خود یکی از عوامل مؤثر بر الگوی سفر‌های روزانه است.

از سوی دیگر، رئیس پلیس راهور تهران بزرگ در گزارش دیگری از مدیریت ترافیک مهرماه اعلام کرده است که پلیس برای کنترل وضعیت ترافیکی در ۸۷ نقطه گلوگاهی مستقر شده و در مقابل ۲۶۰ مدرسه مهم نیز نیرو‌های راهور حضور داشته‌اند. این ارقام نشان می‌دهد مسئله ترافیک مدارس به اندازه‌ای جدی است که مدیریت آن به استقرار گسترده نیرو‌های عملیاتی و اقدامات مقطعی نیاز دارد.

بنابراین، پیشنهاد احداث مجتمع‌های آموزشی بزرگ‌مقیاس باید با بررسی دقیق ظرفیت معابر، تعداد سفر‌های والدین، وضعیت سرویس مدارس و دسترسی به حمل‌ونقل عمومی همراه باشد؛ زیرا تجمیع تعداد زیادی دانش‌آموز در یک نقطه، بدون طراحی شبکه دسترسی مناسب، ممکن است گره‌های ترافیکی تازه‌ای ایجاد کند.

۴۵۰ مجتمع آموزشی؛ توسعه زیرساخت یا تمرکز بیشتر جمعیت؟

این بحث در شرایطی مطرح می‌شود که توسعه مجتمع‌های آموزشی بزرگ‌مقیاس در تهران نیز در دستور کار قرار گرفته است. بر اساس گزارش تسنیم از مراسم ۳۱ مرداد ۱۴۰۵، علیرضا زاکانی، شهردار تهران، از امکان احداث ۴۵۰ مجتمع آموزشی بزرگ‌مقیاس در پایتخت خبر داده و اعلام کرده بود که عملیات اجرایی ۱۰ مجتمع از ۸۰ مجتمع اولویت‌دار در مناطق ۱۵، ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰ و ۲۲ آغاز می‌شود.

در همان مراسم، محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، از رفع مشکل تأمین زمین برای ۸۰ مجتمع آموزشی و پرورشی خبر داده بود. این اطلاعات نشان می‌دهد موضوع مجتمع‌های بزرگ آموزشی صرفاً یک پیشنهاد نظری نیست و برنامه توسعه چنین مراکزی در تهران نیز دنبال می‌شود.

با این حال، باید میان ساخت مدرسه برای جبران کمبود فضای آموزشی و تبدیل پیرامون مدارس به کانون برج‌سازی تمایز قائل شد. تأمین فضای آموزشی یک ضرورت عمومی است، اما این ضرورت به‌تنهایی مجوزی برای افزایش تراکم ساختمانی یا تغییر ضوابط طرح‌های شهری محسوب نمی‌شود.

تراکم‌فروشی و بهای سنگین توسعه بی‌ضابطه

کاشانی در مقاله خود، بحران کنونی تهران را جدا از سابقه تخریب باغات و گسترش ساخت‌وساز‌های بلندمرتبه نمی‌داند. او برای نشان دادن ابعاد این روند به اظهارات پیروز حناچی، دبیر وقت شورای عالی شهرسازی و معماری، در سال ۱۳۹۴ استناد می‌کند که بر اساس بررسی‌های آن دوره، تخمین زده شده بود بین چهار تا شش هزار هکتار از باغات تهران در یک دهه از بین رفته است.

این رقم، تصویری از هزینه زیست‌محیطی توسعه کالبدی تهران ارائه می‌دهد؛ شهری که در آن کاهش فضای سبز، افزایش سطح ساخت‌وساز و رشد جمعیت، فشار بر منابع طبیعی و زیرساخت‌های شهری را تشدید کرده است.

در بخش دیگری از مقاله، به اظهارات مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب تهران در شهریور ۱۴۰۳ اشاره شده که از افزایش ۳۱ درصدی تعداد مشترکان آب در یک دهه خبر داده بود. در همان اظهارات تأکید شده بود که استان تهران به دلیل محدودیت منابع آبی، امکان بارگذاری جمعیت بیشتر را ندارد.

این هشدار در کنار گزارش‌های مربوط به تشدید فرونشست زمین و فشار بر آبخوان‌ها، اهمیت ارزیابی ظرفیت اکولوژیک و زیرساختی مناطق میزبان پروژه‌های جدید را دوچندان می‌کند. به بیان دیگر، هر تصمیم درباره افزایش تراکم ساختمانی باید علاوه بر تعداد واحد‌های مسکونی، ظرفیت تأمین آب، شبکه فاضلاب، معابر، خدمات عمومی و حمل‌ونقل را نیز در نظر بگیرد.

مسئله فقط محل سکونت معلمان نیست

البته پیشنهاد پزشکیان یک هدف مشخص دارد: کاهش رفت‌وآمد معلمان از طریق نزدیک کردن محل سکونت آنان به مدرسه. اما پرسش اینجاست که آیا برای تحقق این هدف، ساخت برج‌های ۲۰ تا ۳۰ طبقه ضرورت دارد؟ آیا نمی‌توان با سیاست‌های تأمین مسکن برای معلمان در بافت‌های موجود، استفاده از ظرفیت ساختمان‌های مسکونی و توزیع متوازن مدارس، همین هدف را با هزینه زیرساختی کمتر دنبال کرد؟

از سوی دیگر، اگر قرار است مجتمع‌های آموزشی بزرگ در مناطق مختلف تهران ساخته شوند، باید مشخص شود چه سهمی از دانش‌آموزان همان محله در آنها تحصیل خواهند کرد و چه تعداد از خانواده‌ها ناچار به سفر‌های روزانه از مناطق دیگر خواهند بود. بدون پاسخ به این پرسش‌ها، بزرگ‌سازی مدارس لزوماً به معنای کاهش سفر‌های شهری نیست.

در واقع، مسئله اصلی ترافیک تهران صرفاً فاصله خانه معلم تا مدرسه نیست؛ بلکه الگوی توزیع جمعیت، محل استقرار فعالیت‌های اقتصادی و آموزشی، وابستگی به خودرو، ظرفیت حمل‌ونقل عمومی و نحوه توسعه کالبدی شهر در شکل‌گیری آن نقش دارند.

پیشنهاد ساخت برج‌های ۲۰ تا ۳۰ طبقه در اطراف مدارس، پیش از هرگونه تصمیم اجرایی، نیازمند ارزیابی ترافیکی، زیست‌محیطی و شهرسازی است. همچنین باید روشن شود این طرح با محدودیت‌های ارتفاعی و ضوابط طرح جامع و تفصیلی تهران چه نسبتی دارد و کدام مرجع قرار است مسئولیت تأیید آثار آن بر زیرساخت‌های شهری را بر عهده بگیرد.

تهران امروز بیش از آنکه به نسخه‌های تازه برای افزودن ساختمان و جمعیت نیاز داشته باشد، به پاسخگویی درباره پیامد‌های توسعه گذشته و اصلاح الگوی مدیریت شهری نیازمند است. اگر تراکم‌فروشی، کمبود زیرساخت و تمرکز نامتوازن جمعیت از عوامل شکل‌گیری بحران ترافیک بوده‌اند، نمی‌توان بدون پاسخ به این مشکلات، افزایش برج‌سازی را راه‌حل نهایی معرفی کرد.