کار عربستان و امارات به جای باریک کشیده؛ اقتصاد

معنی‌دارترین اتحاد خاور‌میانه، اختلافات ارضی، بحران‌های جانشینی، و فشارهای جنگ در همسایگی خود را تاب آورده است. حالا مشارکت میان عربستان و امارات‌متحده‌ی عربی با چالشی وجودی‌تر در حال آزموده‌شدن است: اقتصاد. این موضوع دوام خواهد‌داشت. چون دو کشور عربی خلیج‌فارس، منافع مشترک زیادی با یکدیگر دارند، خصوصاً در مسائل ژئوپلتیکی و امنیتی: هر دوی آنها توسط ایران و نمایندگانش تهدید می‌شوند. نگران نفوذ روز‌افزون ترکیه‌اند و از اسلامی که توسط اخوان‌المسلمین و شاخه‌های آن ترویج می‌شود، در هراسند. حاکمان واقعی آنها محمدبن‌سلمان، ولیعهد سعودی و محمد‌بن‌زاید، ولیعهد ابو‌ظبی، دوستی نزدیکی با یکدیگر دارند.

اما سعودی‌ها و اماراتی‌ها همان‌طور که دوره‌های مختلف اقتصادی را برای آینده‌ پس از نفت ترسیم می‌کنند، اغلب در یک‌دور ثابت درگیری میان خود نیز باقی می‌مانند. در این موقعیت خاص، اختلافات آنها پیامدهای جهانی در پی خواهد‌داشت. به عنوان مثال آخرین همهمه‌شان بر سر سهمیه‌های تولید نفت را در نظر بگیرید؛ قیل‌و‌قالی که تهدیدی به تورم قیمت بنزین در سطح جهانی بود. در سایر مواقع، تبعات رقابت اقتصادی این دو بیشتر جنبه‌ی محلی داشت، مانند تلاش خود‌شِکَنِ ریاض، برای جلب شرکت‌های چند‌ملیتی از دبی و ابوظبی.اما در مورد موضوعاتی با اهمیت منطقه‌ای، دو طرف، حتی اگر خیلی هم با یکدیگر هم‌خوانی نداشته باشند، شیوه‌ای مشترک را پیش می‌گیرند. زمانی که امارات مشارکت خود را در کارزار مشترک نظامی آنها در یمن کاهش داد، عصبانیت سعودی‌ها هیچ نمود بیرونی و بارزی نداشت. زمانی هم که سعودی‌ها به تحریم‌های قطر پایان دادند، اماراتی‌ها به صورت رسمی هیچ اعتراضی نکردند.

حاکمان عربستان و امارات، در حالی‌که با چالش‌های دو‌گانه‌ی سیاست خارجی، از یک‌سو افزایش تهدید ایران برای خاورمیانه و از سوی دیگر کاهش هزینه‌های ایالات‌متحده در منطقه، مواجه هستند، می‌دانند که نباید اجازه دهند اختلافات میان‌شان از کنترل خارج شود. تهدید ایران، یک‌بُعد اقتصادی نیز دارد. جمهوری‌اسلامی به عنوان تولید‌کننده‌ی نفت و گاز طبیعی، رقیبی جدی‌ست. با اجماع دو‌حزبی‌ای که در واشنگتن اتفاق افتاد، مبنی بر اینکه کشورهای عربی اجازه دارند با تهران به توافق برسند، اماراتی‌ها و سعودی‌ها یا باید هم‌پای یکدیگر حرکت کنند و یا هر کدام جداگانه بخت‌شان را بیازمایند.

با این حال، دو‌طرف در انتقاد از یکدیگر در آخرین جدال‌شان برخورد بسیار بازی داشته‌اند. با نگاهی ریشه‌ای، اختلافی که بر سر سهمیه‌ی تولید وجود دارد، از اولویت‌های اقتصاد ملی‌ست. عربستان سعودی و امارات‌متحده‌ی‌عربی، به ترتیب، بزرگ‌ترین و چهارمین تولید‌کننده‌ی بزرگ اوپک بوده و در تلاش هستند وابستگی خود را به هیدرو‌کربن‌ها قطع کنند؛ اما در این روند شرایط بسیار متفاوتی نسبت به یکدیگر دارند. هر دو کشور در شرایط بسیار آسیب‌پذیری در موضوع سوخت‌های فسیلی بوده و بسیار نگران کاهش مداوم قیمت‌ها هستند.

اماراتی‌ها با وجود چندین‌دهه سرمایه‌گذاری در جهان‌گردی، حمل‌و‌نقل و سایر بخش‌ها، اقتصادی غیر‌نفتی دارند. آنها مشتاق کسب درآمدهای نفتی نیز هستند. یعنی در حالی که خودشان درآمد خوبی دارند، مایل‌اند با تنوع بیشتری سرمایه‌گذاری کنند. به همین دلیل، امارات‌متحده‌ی‌عربی، میلیاردها دلار هزینه را صرف زیرساخت‌های نفتی می‌کند، به نحوی که می‌تواند هم تولید و هم درآمد را به حداکثر برساند.

سعودی‌ها در رشد بخش‌های غیر‌نفتی اقتصاد خود، عملکرد بسیار کندتری داشته و جهت کاهش وابستگی به هیدروکربن‌ها نیازمند زمان بیشتری هستند. طرح‌های متنوع‌سازی آنها بستگی زیادی به سرمایه‌گذاری‌های ملی دارد، که آن هم به نوبه‌ی خود جهت ثابت‌ماندن، وابسته به قیمت و درآمد نفت است. ریاض، بهترین روش برای دست‌یابی به این هدف را این می‌داند که نفت را برای مدت طولانی در زمین به حال خود رها کنند.

اما دو طرف کاملاً به عواملی که خارج از کنترل‌شان قرار دارند، آگاهند؛ عواملی که می‌تواند اختلافات آنها را به سطح بیاورد. به نظر می‌رسد دولت بایدن مشتاق است با تهران توافقی انجام دهد تا محدودیت‌های ایران از بین رفته، و کاهش قیمت‌ها تا سطحی پیش رود که حتی اماراتی‌ها را نیز ناراحت نکند. این چشم‌انداز، می‌تواند انگیزه‌ای برای پایان‌دادن به بن‌بست اوپک باشد. اما رقابت اقتصادی عربستان سعودی و امارات در سایر مناطق شدت خواهد‌یافت. طرح‌های متنوع آنها نیازمند سرمایه‌گذاری خارجی و نیز هوش و استعداد است؛ کالاهایی که هر دو محدود می‌باشند.

سعودی‌ها در میانه‌ی اختلافات خود با اوپک اعلام کردند که قصد دارند ۱۴۷‌میلیارد دلار را در بخش حمل‌و‌نقل و تدارکات سرمایه‌گذاری کرده تا پادشاهی را به یک‌مرکز حمل‌و‌نقل هوایی در سطح جهانی تبدیل کنند. این مهم شامل ایجاد یک‌خط هوایی بین‌الملل جدید، علاوه بر شرکت هواپیمایی دولتی سعودی است. قطعاً این موضوع از دید امارات، که دارای مراکز عمده‌ی حمل‌و‌نقل هوایی در دبی و ابوظبی و خطوط هوایی _‌امارات و اتحاد‌_ است، مخفی نمی‌ماند.

بی‌شک در سال‌های آتی، شاهد اصطکاک‌های بیشتری از این دست خواهیم‌بود.