طالبان به همان بدی همیشگی است

از همان لحظه که افغان‌ها برای فرار از حکومت طالبان به هواپیمای امریکایی چسبیده بودند و ازشان فیلم‌برداری می‌شد، تا زمان خروج آخرین سرباز امریکایی از مرز افغانستان، توجهات بین‌المللی تمام‌قد معطوف این ناحیه بود _‌و تا آن لحظه این میزان از توجه سابقه نداشت. در اواسط ماه سپتامبر، حس بحرانی که جهانیان نسبت به حوادث این منطقه داشتند، رو به افول گذاشت. تا امروز که دیگر اسم این منطقه حتی از تیتر روزنامه‌ها نیز حذف شده است.

احتمالاً این همان فرصتی است که طالبان مدت‌ها منتظرش بوده است. طی روزها و هفته‌های آغازینِ باز پس‌گیری کابل به دست این گروه، آنها بار دیگر تأکید کردند که بر تعهد خود که در توافق‌نامه صلح ۲۰۲۰ با ایالات‌متحده تعیین شده بود، پابند بوده و روش‌های گذشته‌شان را کنار گذاشته‌اند. طالبان متعهد شدند که تحت رهبری جدید، زنان که دیر‌زمانی در معرض محدودیت‌های شدید این گروه بوده‌اند، حالا آزادی بیشتری یافته و حقوق‌شان رعایت خواهد شد (البته با تفسیر دقیق مفاد قوانین اسلامی و شرعی). مطبوعات نیز تا زمانی که امری خلاف «ارزش‌های ملی» انجام ندهد، ممانعتی در انجام کارش وجود نخواهد داشت. کسانی نیز که با دولت سابق افغانستان، یا در کنار امریکا و دیگر نیروهای ناتو کار کرده‌اند نیز مصونیت داشته و قابل قصاص‌شدن نخواهند بود.

این وعده‌ها مناسب زمانی بودند که نظامیانِ خارجی داشتند خاک افغانستان را ترک می‌کردند. _‌خروجی که طالبان با اشتیاق انتظار تکمیلِ بی تأخیرش را می‌کشید. این گروه تا حدودی مورد پذیرش ایالات‌متحده نیز قرار گرفته بود و به نظر می‌رسید آنها معتقدند که طالبان به وعده‌هایی که داده عمل خواهد کرد.

اما حالا که طالبان بار دیگر به قدرت رسیده و توجه‌های بین‌الملل نیز تا حد زیادی از رویش برداشته شده و معطوف مسائلی دیگر شده است، به نظر می‌رسد این گروه این آزادی را به دست آورده که به خودِ واقعی‌اش باز‌گردد؛ «خود»ی که برای همگان بیش از حد آشناست. زنان تا مدتی نامعلوم از بازگشت به محل‌های کار و تحصیل‌شان مأیوس شده‌اند. حالا اقلیت‌های قومی دوباره با آزار و اذیت و خشونت روبرویند و اعدام‌ها بار دیگر به ملأ عموم و میادین مرکزی افغانستان بازگشته است.

ظریفه غفاری پیش‌تر شاهد تمام این اتفاقات بوده. گرچه آن زمانی که طالبان در سال ۲۰۰۱ با حمله امریکا از قدرت خارج شد، او تنها ۷ سال داشت، اما این زن که سیاستمدار سابق و فعال حقوق زنان است، هنوز جنبه‌های خاصی از زندگی تحت حاکمیت این گروه را به خاطر می‌آورد: اینکه طالبان با وسایل نقلیه بزرگ‌شان گشت‌زنی می‌کردند و کلاس‌های انگلیسی خانم‌ها در طبقات زیر‌زمینی برگزار می‌شده (چرا که بحث آموزش زنان و دختران در آن زمان به کلی ممنوع بوده) و به سختی در خانه‌ها غذا پیدا می‌کردی. غفاری نیز مانند بسیاری دیگر از زنان افغانِ هم‌نسل خود در ۲۰ سال گذشته به دنبال فرصت‌هایی می‌گشته که در طول ۵ سال حکومت طالبان در کشورش، حتی قابل تصور هم نبودند؛ فرصت‌هایی چون دست‌یابی به مناصب دولتی و تحصیل در دانشگاه. او در سال ۲۰۱۸ جوان‌ترین شهردار کشور شد _‌موقعیتی که برای او تحسین بین‌المللی را به همراه داشت و البته تهدید به مرگ. غفاری هیچ‌گاه از بازگشت طالبان به کشورش افکار خیالی به ذهن راه نمی‌داده. او که پس از سقوط کابل به همراه خانواده‌اش به آلمان فرار کرده است می‌گوید: «طالبان هرگز تغییر نکرده و نمی‌کنند.»

او با لحن خیلی خشکی می‌گوید: «اگر فکر می‌کنید طالبان تغییری کرده تنها جمع اندکی‌شون را به کشورتون دعوت کنید. قول می‌دم که این موضوع برای ما افغان‌ها اهمیتی نداشته باشه.»

البته که طالبان تغییری نکرده است! علی‌رغم رفتار‌های عوام‌فریبانه‌شان در طول این مدت، تنها شمار کمی باور به تغییر آنها دارند. اما رهبران ایالات‌متحده و کشورهای دیگر (شاید ساده‌لوحانه) ابراز امیدواری کردند که این اتفاق افتاده است؛ لااقل شاید در اولویت‌های این گروه. طالبان اگر در سال ۲۰۲۱ به دنبال مشروعیت بین‌المللی بود، و اگر رویکردی بر مبنای منطق داشت، در این صورت غرب می‌توانست به نوبه خود امیدوار باشد که اهرم‌های نفوذ نسبی را جهت اطمینان از حفظ برخی حقوق اساسی افراد (به ویژه زنان، اقلیت‌های قومی و دیگر گروه‌های آسیب‌پذیر) در اختیار دارد.

و حالا این نظریه محقق نشده است. در طی ماه‌هایی که طالبان کنترل افغانستان را باز پس گرفته است، می‌توان در آنها بازگشتی پایدار و مانا به رفتارها و رویکردهای پیش از سال ۲۰۲۱ را دید. زنان که پیش از این بیش از یک‌چهارم پارلمان این کشور و ۶.۵ درصد از مناصب اداری را تصاحب کرده بودند، حالا از دولت موقت طالبان حذف شده‌اند. و علی‌رغم اطمینانی که طالبان از اجازه کار و تحصیل زنان و دختران داده است، هنوز بسیاری از آنها به دفاتر و کلاس‌های درس‌شان دعوت نشده‌اند؛ اتفاقی که برای هم‌سالان مردشان افتاده است. شاید بدشگون‌ترین واقعه‌ی این اواخر برای زنان را باید بازسازی و تغییر کاربری وزارت کار زنان به ساختمانی دانست که قرار است وزارت بازسازی‌شده «تبلیغ فضیلت و پیشگیری از منکر»، زیر نظر پلیس اخلاق طالبان نام بگیرد.

طالبان از وعده‌هایی که در زمینه حقوق زنان داده، بازنگشته است. براساس گزارش اخیر عفو بین‌الملل، طالبان تقریباً از هیچ وعده‌ای برای بازگشت به قدرت فرو‌گذار نکرده. از جمله یافته‌های این سازمان اینکه گروهک طالبان، مدافعان حقوق بشر، روزنامه‌نگاران و همین‌طور خانواده‌های آنها را مدام مورد تهدید قرار می‌دهند. در حالی که اکثر ژورنالیست‌های این کشور کارشان را متوقف کرده‌اند، آن دسته‌شان که کماکان مشغول کارند با تهدید و ارعاب و ضرب‌و‌شتم دائم روبرو هستند. گزارش حملات انتقام‌جویانه علیه کسانی که در دولت سابق افغان مشغول بوده‌اند نیز حالا دیگر به امری عادی تبدیل شده است.

اگنس کالامارد، دبیر کل عفو بین‌الملل بهم گفت: «این‌طور که به نظر می‌رسد، چار‌چوب ایدئولوژیک طالبان، دیدگاهی فوق محافظه‌کارانه بوده و طی ۲۰ سال هیچ تغییری نکرده است. حالا ظاهر‌سازی دارد از بین می‌رود و واقعیت تثبیت می‌شود؛ واقعیتی که بسیار سخت است.»

این‌ها اما بدین معنا نیست که ایالات‌متحده و متحدانش تسلط خود را بر طالبان از دست داده‌اند. سلطه آنها بر ذخایر بانک مرکزی این گروه و کمک‌های بین‌المللی همچنان اهرم پر‌قدرتی محسوب می‌شود. اما همان‌طور که کالامارد نیز به آن اشاره کرده است، این اهرم لزوماً نگرانی‌های حقوق بشری را اولویت‌بندی نمی‌کند. «ترس من این است که سرمایه‌ی سیاسی جامعه بین‌الملل، صرف باز‌دارندگی طالبان از بازگشت به گروه‌های تروریستی چون القاعده و تلاش برای جلوگیری از مهاجرت‌های وسیع از این کشور شود.» او  خاطر‌نشان کرد که «وضعیت بشر‌دوستانه» گرچه در دستور کار است، اما «جایگاه سوم» را در اختیار دارد. (در واقع، در باز‎خوانی نشست اضطراری این هفته گروه ۲۰ درباره افغانستان، کاخ سفید خاطر‌نشان کرد که جو بایدن، رئیس‌جمهور و رهبران دیگر، بر ضرورت اساسی تمرکز بر تلاش‌های ضد‌تروریسم و اطمینان از عبور ایمن اتباع خارجی و شرکای افغان [که قصد خروج از این کشور را دارند] تمرکز کرده‌اند. و کمک‌های بشر‌دوستانه و بهبود و ارتقاء حقوق بشر در شرایط کنونی افغان‌ها، جایگاه سوم را در اختیار دارد.)

اما از همین نفوذ محدود نیز ممکن است کاسته شود؛ این موضوع در شرایطی تحقق می‌یابد که روسیه و چین به کمک طالبان بشتابند! این دو کشور تمایل خود را به تعامل با طالبان نشان داده‌اند. به طوری که سخن‌گوی ایتالیایی ریپابلیکا اعلام کرد که پکن «شریک اصلی» طالبان در سرمایه‌گذاری خواهد بود (گرچه به نظر نمی‌آید که این موضوع از تعهد ۳۱ میلیون دلاری کمک اضطراری [که آماره ارائه نیز هست] پا فراتر بگذارد). مسکو نیز به همین ترتیب متعهد به ارائه کمک شده است، هر چند جزئیات کمی از این موضوع در اختیار هست.  

جهت جلوگیری از بحران بزرگ انسانی، گروه ۲۰ (به استثنای روسیه و چین، که رهبران‌شان تماسی برقرار نکردند) این هفته اذعان کرد که همکاری با طالبان احتمالاً اجتناب‌ناپذیر است. گرچه همان‌گونه که ماریو دراگی، نخست‌‎وزیر ایتالیا از گروه ۲۰ تصریح کرده است: «این به معنای رسمیت بخشیدن به این گروه نیست.»

وقتی از غفاری پرسیدم که فکر می‌کنید جامعه بین‌الملل برای کمک به افغانستان چه کاری می‌تواند انجام دهد، مطالبه او از رهبران جهان این بود: «لطفاً [طالبان] را بدون ضمانت حقوق اولیه بشر، علی‌الخصوص حقوق زنان در این سرزمین به رسمیت نشناسید. دوست ندارم دنیا همان‌طور که در دهه ۹۰ فراموش‌مان کرد، باز ما را از یاد ببرد.»

#روزنامه اینترنتی فراز

#سایت فراز