بازگشت وزیرخارجه رئیسی به استدلال برجامی دیپلمات‌های روحانی

وزیر امور خارجه دیروز در جمع خبرنگاران توضیحاتی درباره مذاکرات احیاء برجام ارائه داد که شاید ادبیات آن در نوع خود در دولت سیزدهم بسیار کم سابقه و حتی بی سابقه باشد. (از اینجا بخوانید) این ارزیابی چند دلیل دارد که در ادامه می آید. 

سه نکته در سخنان امیرعبداللهیان

اول اینکه امیرعبدالهیان در بخش عمده ای از سخنان خود به وضوح امکان وجود ضعف ها و کاستی هایی در متن توافق نهایی را پذیرفت. این برای دولتی که هم تیم مذاکره کننده آن و هم عقبه سیاسی اش سال ها تاکید می کنند که خروجی مذاکره باید یک متن بدون اشکال باشد، چیز کمی نیست.

نکته دوم اما اینجاست که امیرعبدالهیان در توضیح دلایل وجود این ضعف ها دقیقا همان منطق و عللی را مطرح کرده که قبلا دولت حسن روحانی به عنوان زمینه وجود برخی کاستی ها در برجام مطرح می کرد. آن هم اینکه مذاکره یک بده بستان سیاسی است و توافق نهایی حاصل از یک مذاکره نقطه ای است که فصل مشترک خواسته های طرفین تامین شود.

به طور مثال امیرعبدالهیان در سخنان خود گفته است: «ما که الان مذاکره می‌کنیم ممکن است با مشکلاتی مواجه باشیم. ما خودمان متنی داریم با روایت و مطالبات خود و منافع صد درصد ملی ایرانی ولی طرف‌های مقابل هم شش کشور هستند ملاحظات خود را دارند. توافقی که حاصل می‌شود نتیجه تضارب آرای ۶+۱ است. هفت طرف آرای خود را در این ظرف ریختند و آمده بیرون.»

اغراق نیست بگوییم اگر به جای امیرعبدالهیان همین جملات عینا به عنوان نقل قولی از جواد ظریف یا عباس عراقچی و یا حسن روحانی منتشر شده بود، کسی به هیچ عنوان شک نمی کرد که این انتساب جعلی است.

نکته سوم هم این است که امیرعبدالهیان حتی در همین مرحله که به گفته خودش احتمالا در مجاورت توافق نهایی قرار داریم، نقطه پایانی بر تلاش های دیپلماتیک نگذاشته است. او بعد از آنکه خبر داد قرار است چند ساعت بعد جمع بندی مکتوب ایران به طرف اروپایی ارائه شود، گفت: اگر واکنش آمریکا با واقع بینی و انعطاف باشد توافق رخ می‌دهد و اگر آمریکا انعطاف نشان ندهد باید بیشتر گفتگو کنیم.

وزیر خارجه در شرایطی گفته اگر آمریکا انعطاف به خرج ندهد باز هم گفت و گو می کنیم که تا همینجا هم بخشی از پایگاه اجتماعی و حتی نخبگان سیاسی حامی دولت سیزدهم معتقدند مذاکره بس است و ایران باید به سمت خروج از مذاکره و شدت دادن به فعالیت های خود حرکت کند. یعنی دقیقا همان منطقی که در دولت حسن روحانی توسط همین گروه ها مطرح می شد.

زمین سخت واقعیت پیش روی دولت

مجموع سخنان دیروز امیرعبدالهیان قدری چشم اندازی آینده مذاکرات را مثبت و امیدوارکننده کرده است اما به جز این یک مساله مهم دیگر هم در این سخنان و کلیت منطق او در برخورد با مذاکرات احیاء برجام وجود دارد. آن مساله قدرت واقعیت است.

بیایید به تیم ابراهیم رئیسی، رویکرد آنها و خط و ربط شان تا قبل از به دست گرفتن سکان دولت سیزدهم نگاهی دوباره بیاندزید؛ آنها نه تنها جدی ترین مخالفان برجام بودند بلکه مدام اصرار داشتند که نباید فرصت دیپلماسی کشور را هزینه این توافق کرد. این برای زمانی بود که آنها بیرون گود بودند.

با ورود به دولت حالا یک سال است که بخش مهمی از کار و تمرکز همین تیم و گروه مصروف مذاکرات احیاء برجام شده است. آن هم با هدایت کسی که زمانی برجام را به همسری توصیف کرده بود که زندگی مشترک با او جز تلخکامی چیزی ندارد. ماجرا به نظر اینگونه است که واقعیت دارد قدرت برتری خود در قبال شعارها، تبلیغات و ایده پردازی های خارج از گود را به تیم دولت نشان می دهد.

همان قدرتی که جوانی چون حجت عبدالملکی با آن همه سابقه رجزخوانی اقتصادی را در کمتر از یک سال مقهور خود کرد. همان قدرتی که وزیر مسکن و شهرسازی را قدم به قدم از روی اعداد میلیونی ساخت سالانه مسکن به عقب راند. همان قدرتی که به وزیر بهداشت به عنوان یکی از بزرگترین مخالفان واردات واکسن کرونا فهماند که راهی جز واکسیناسیون از طریق محصولات خارجی برای مهار کرونا نیست.

همین واقعیت است که تیم دیپلماسی دولت سیزدهم با عقبه و سابقه ای کاملا متفاوت را به نقطه ای می رساند که با منطق و ادبیات سال های قبل ظریف درباره برجام صحبت کنند.

چرا دیر به واقعیت می رسیم؟ 

رسیدن به این واقعیت ها قطعا یک اتفاق مثبت است اما سوالی که همیشه در ایران وجود داشته این بوده که آیا نمی شد با هزینه پائین تر، زمان کوتاه تر و قطبی سازی اجتماعی کمتر به این نتایج رسید؟ آیا درک و محاسبه قبلی واقعیت های صحنه اداره کشور اینقدر سخت است که باید برای رسیدن به آن همواره از مسیر خطا و آزمون گذشت؟

از یاد نبریم که نه دولت حسن روحانی، نه بانک تجارت جهانی و نه هیچ اندیشکده ای در غرب یا آمریکا بلکه وزارت خارجه چین به عنوان کشوری که نزدیک و دوست ایران است همین هفته گذشته اعلام کرد که ضرر خروج ترامپ از برجام و به زمین ماندن آن برای ایران بیش از 200 میلیارد دلار بوده. در این شرایط یک سال از زمان طلایی کشور صرف رسیدن مخالفان و منتقدان برجام به نقطه ای از واقعیت شد که دولت قبل 8 سال آن را فریاد می زد.