معمای گندم‌های گم شده؛ از قاچاق تا فاسد کردن آگاهانه

وضعیت غلات جهان در حالی با ناپایداری مواجه است که به گفته کارشناسان، خشکسالی‌های اخیر و همچنین جنگ روسیه و اوکراین بیشترین تاثیر را در این وضعیت دارد. اگرچه بر اساس آخرین اتفاقات رخ داده روسیه و اوکراین توافق کرده‌اند شرایطی فراهم شود تا بتوانند غلات اوکراین از طریق دریای سیاه به بازارهای جهانی ارسال شود، اما کماکان دولت‌های مختلف در پی خرید هر چه بیشتر غلات هستند.

در سال‌های اخیر و به خصوص بعد از این درگیری تامین زنجیره غذایی و بخصوص غلات به یکی از مهم‌ترین چالش‌های دولت‌ها در ایران نیز تبدیل شده است و شاید به همین دلیل است که شاخک‌های جریان مافیایی و سودگران این حوزه را نیز تیز کرده است.

چند سالی است که در فصل برداشت گندم گم شدن سریالی غلات در نقاط مختلف کشور به یک اپیدمی تبدیل شده است و هربار خبرهای ضد و نقیض زیادی را در این فصل سال شاهد هستیم. تازه‌ترین آن نیز مربوط به گم شدن ۵۳ هزار و ۲۰۰ تُن گندم در گلستان بود.

افشای گم شدن ۱۰۰ هزار تن گندم در استان خراسان

نکته جالب این است که موضوع گم شدن گم در این استان مسبوق به سابقه است و در سال‌های گذشته نیز چندین مورد از گم شدن گندم در سایر استان‌ها گزارش شده و پرونده برخی از آنها درحال پیگیری است.

رمضانعلی سبحانی‌فر نماینده وقت مردم سبزوار در مجلس شورای اسلامی در تیر ماه سال ۹۷ برای اولین باز خبر از گم شدن حدود ۱۰۰ هزار تن گندم در استان خراسان را داد.

یک سال بعد از این ماجرا نیز در استان گرگان مدیر وقت غله استان به دلیل تخلفات مشابه بازداشت شد. همان زمان سیدرضا سیدحسینی دادستان عمومی و انقلاب گرگان  خبر از بازداشت مدیرکل شرکت غله و خدمات بازرگانی استان گلستان به دلیل کوتاهی در انجام وظایفه و تضییع حقوق بیت المال داد.

در حال حاضر نیز ۳ پرونده در گرگان و چند پرونده در ارتباط با خیانت در امانت و اخلال در نظام اقتصادی ویژه گندم در دیگر شهرهای گلستان به غیر از پرونده گم شدن ۵۳ هزار تن گندم تشکیل شده است.

معمای گندم‌های خیس

سناریوهای متفاوتی در خصوص نحوه گم شدن و سرنوشت محموله‌های گم شده مطرح است، چند سال پیش که برای اولین بار این موضوع طرح شد رمضانعلی سبحانی‌فر دلیل گم را متوجه مافیا گندم کرد و گفت: دلالان گندم از ارتباطاتی که با بخشی از بدنه سازمان غله کشور دارند گندم را از گندم‌کاران خریداری می‌کنند اما به جای تحویل به سیلوها، آن را در انبارها و محوطه‌های بدون سقف به صورت غیراستاندارد نگهداری می‌کنند.

نماینده مردم سبزوار ادامه داد: این شبکه مافیایی همزمان دو اقدام غیراخلاقی و غیربهداشتی انجام می‌دهند اول اینکه اجازه می‌دهند این گندم زیر باران یا از طریق پاشیدن آب، خیس و غیرقابل استفاده شود و دوم اینکه بخشی از این گندم را با «خاک» و «شن» مخلوط  می‌کنند و بعد گندم ناخالص را از طریق شبکه خود تحویل سیلوهای غیراستاندارد اداره غله می‌دهند.

وی ادامه داد: شبکه مافیایی غله، حجم گندم خیس شده را در گزارشهای خود چندین برابر گزارش می‌کنند و به اسم «گندم فاسد شده» از سیستم گندم خریداری شده دولتی خارج می‌کنند و بدین ترتیب زمینه «مفقود شدن» آن را به وجود می‌آورند.

قاچاق، مظنون همیشگی

سناریوی دیگر که در این خصوص مطرح است، موضوع قاچاق آن به کشور های اطراف است، طبق برآوردهای انجام شده در حال حاضر قیمت گندم در کشور های اطراف ایران بسیار متفاوت‌تر از قیمت خرید تضمینی در ایران است برای مثال دولت پاکستان حداقل قیمت حمایتی (MSP) محصول گندم را در پنجاب و استان سن در سال ۲۰۲۳ معادل ۴ هزار روپیه برای هر ۴۰ کیلوگرم پیشنهاد کرده  که حدود ۱۸ هزار تومان تومان می‌شود.

محدوده قیمت خرده فروشی گندم عراق نیز در ماه جولای بین ۰.۴۵ تا ۰.۹۵ دلار آمریکا به ازای هر کیلوگرم، یا بین ۰.۲ تا ۰.۴۳ دلار آمریکا در هر پوند (پوند) است. که معادل ۲۳ تا ۵۰ هزار تومان برآورد می‌شود.

همچنین محدوده قیمت خرده فروشی گندم ترکیه در ماه جولای بین ۰.۹۷ تا ۵.۱۹ دلار آمریکا در هر کیلوگرم یا بین ۰.۴۴ تا ۲.۳۵ دلار آمریکا در هر پوند (پوند) است  که معادل ۴۸ تا ۲۶۰ هزار تومان برآورد می شود.

محدوده قیمت خرده فروشی گندم افغانستان در ماه جولای بین ۰.۱۷ تا ۰.۵۱ دلار امریکایی در هر کیلوگرم یا بین ۰.۰۸ تا ۰.۲۳ دلار امریکایی در هر پوند (پوند) می‌باشد که معادل ۸ تا ۲۶ هزار تومان برآورد می شود.

 این درحالی است که قیمت خرید تضمینی گندم در کشور ۱۷ هزار تومان تعیین شده است. همین موضوع انگیزه سوداگران را برای خرید نقدی از کشاورزان و زمینه چینی برای قاچاق را فراهم می‌کند.

طبق اظهارات سهراب سهرابی، مجری طرح گندم وزارت جهاد کشاورزی در سال گذشته ۱۱ هزار و ۵۰۰ تن گندم از کشاورزان خریداری شده است همچنین واردات گندم در سال گذشته، یک‌میلیون و ۵۳۱ هزار و ۴۵۰ تن اعلام شده است که به عبارتی موجودی گندم کشور بیش از  ۱۳ میلیون تن بوده است.

اما براساس بررسی‌های اقتصادی انجام شده، سالانه و به‌طور متوسط مصرف گندم در کشور حدود ۹.۵ میلیون تن است. و مصرف واقعی ۱۱.۵ میلیون گزارش شده است. به عبارت دیگر در واقع دو ونیم میلیون تن گندم یا بصورت ضایعات و یا بصورت قاچاق از کشور خارج شده است. این در شرایطی است که تا سال قبل برخی از مقامات مسئول می‌گفتند که تا حدود ۳۰ درصد گندم تولیدی کشور قاچاق می‌شود.

با این وجود هنوز توجیهی برای گم شدن این میزان گندم از سیلوها نمی‌تواند باشد. با بررسی های انجام شده و در کنار هم قرار دادن قطعه‌های پازل گم شدن‌های سریالی گندم در کشور به نظر می‌رسد که شبکه منسجمی از مجموع این‌ عوامل دست در دست هم داده است تا گندم های جمع آوری شده از سیستم خارج و در نهایت روانه بازار های خارجی شود.