تصمیم «کبری»؛ سرنوشت بافت جمعیتی ایران در دوراهیِ دو جریان

مسئله ایران مهاجران قانونی نیست بلکه معضل اصلی جامعه ما حضور بی‌قاعده اتباع غیرقانونی است. حضور بی‌رویه اتباع افغان در بسیاری از شهرها و مراکز استان‌ها موجب اعتراض خودجوش مردم شده‌است. یکی از اصلی ترین دلایل آن جرم و جنایتی است که آن‌ها مرتکب می‌شوند و مردم امنیت اجتماعی خود را در معرض خطر می‌دانند. اعتراض مردم در شبکه‌های اجتماعی نیز بازتاب یافته و برخی در قالب هشتگ‌های مختلف، مطالبات خود را در این باره مطرح می‌کنند. در این فضا عده‌ای از مفهوم «افغان ستیزی» برای توصیف اعتراضات و مطالبات مردم حول ساماندهی اتباع غیرقانونی استفاده می‌کنند.

دو کشور، دو وضعیت

پس از قدرت گرفتن طالبان در افغانستان و شروع دولت سیزدهم در ایران، جمعیت اتباع افغانی در ایران افزایش چشمگیری یافت. اگرچه مسئولین آمار دقیقی از تعداد اتباع غیرمجاز ارائه نداده‌اند، اما بر اساس برآورد‌ها جمعیت افغانی‌های ساکن ایران ۱۰ میلیون نفر است که اکثر آن‌ها از اتباع غیرمجازاند. همچنین ۸۳ درصد کودکان کار از اتباع هستند که بین آن‌ها تعداد افغانی‌ها بسیار بیشتر است و بیش از ۶۰ درصد از آن‌ها اتباع غیرمجازاند. همچنین برای فراهم شدن زمینه اعطاء تابعیت ایرانی به اتباع، طرح دریافت ۱۰۰ میلیون تومان از آن‌ها در حال اجرا شدن است. اگرچه در خصوص میزان جرم و جنایت آن‌ها نیز آماری ارائه نشده‌است، اما حوادث ماه‌های اخیر خبر از افزایش میزان جرم و جنایت آن‌ها در ایران می‌دهد.

در شرایطی ایران پذیرای تعداد زیادی از مهاجرین قانونی و غیرقانونی است که اصلا سیاستگذاری کلان این حوزه مشخص نیست. در این باره نگاهی به آلمان به عنوان کشوری مهاجر پذیر بیاندازیم. در سال ۲۰۲۳، جمعیت مهاجرین و افراد با پس‌زمینه مهاجرت در آلمان ۲۴.۹ میلیون نفر بود که معادل ۲۹.۷ درصد از کل جمعیت این کشور است. از این تعداد، ۱۲.۴ میلیون نفر دارای تابعیت آلمانی و ۱۲.۵ میلیون نفر خارجی بودند. این در حالی است که سهم آلمان از اقتصاد جهانی بر اساس تولید ناخالص داخلی در سال ۲۰۲۳ تقریباً ۴.۴ درصد بود که این کشور را به چهارمین اقتصاد بزرگ جهان تبدیل می‌کند. سهم ایران از ثروت جهانی دو تریلیون دلار عنوان شده‌است که این رقم حدود ۴۴ صدم درصد کل ثروت جهان را شامل می‌شود. کشوری که درگیر مشکلات متعدد اقتصادی و تحریم‌های بین‌المللی است نباید در زمینه پذیرش مهاجران سیاستی مشخص داشته باشد؟

دانشجویان غیر ایرانی در دانشگاه‌های ایران

طبق آمار مرکز پژوهش‌های مجلس، در سال ۱۴۰۰، بیش از ۱۳۰هزار دانشجوی خارجی در ایران تحصیل می‌کردند که ۵۰ هزار نفر آنان مربوط به دانشگاه آزاد، بخشی به جامعه‌المصطفی و سایر دانشگاه‌ها بوده‌اند. اردیبهشت سال جاری نیز اعلام شد که حدود ۳۵۰ هزار دانشجوی خارجی از ۱۹۸ کشور در دانشگاه‌های کشور تحصیل می‌کنند. در جدیدترین خبر نیز دانشگاه آزاد از تحصیل ۲۳ هزار دانشجوی غیرایرانی در این دانشگاه خبر داده‌است. با توجه به اینکه اکثر دانشجویان غیرایرانی در کشور ما اهل افغانستان‌اند، به نظر می‌رسد ایران همواره برای دانشجویان افغانستانی مامن امنی بوده‌است.

در این همین راستا هم رد مرز و یا اخراج هیچ اتباع قانونی دارای مدارک اقامتی آن هم بدون طی مراحل قانونی آن پذیرفته نیست. دانشجویان غیر ایرانی دارای مدارک اقامتی‌اند و حقوق آن‌ها طبق قانون باید رعایت شود. دانشجویان افغانستانی زیادی در دانشگاه‌های ایران پذیرش می‌گیرند و برای تحصیل، اقامت در خوابگاه‌ها و تغذیه یارانه دریافت می‌کنند. این در صورتی است که همواره دانشجویان غیر بومی در کشور‌های مختلف از چنین یارانه‌هایی محروم‌اند و هزینه تحصیل و سکونت آن‌ها از دانشجویان بومی بسیار بالاتر است. به تازگی نیز دانشگاه صنعتی قم فراخوان پذیرش دانشجویان افغانستانی را صادر کرده است که بر اساس آن شهریه هر ترم از لیسانس تا دکتری حدود ۵ تا ۲۰ میلیون تومان است. همچنین هزینه خوابگاه و تغذیه دانشجویان ماهانه حدود یک میلیون تومان ذکر شده‌است.

کبری غلامی رد مرز نشد

بعد از انتشار خبر بازگشت کبری غلامی به ایران آن‌ها از هشتگ «کبری را برگرداندیم» واکنش مثبت خود به این اتفاق را نشان می‌دهند. مخالفان بازگشت او به ایران، اما می‌گویند اتباع حق قانون شکنی را ندارند حتی اگر آن قانون درست نباشد. برخی از آن‌ها نیز رد مرز او را به دلیل مسائل مرتبط با حجاب نمی‌دانسته و به موضوعات پیچیده‌تری ارجاع می‌دادند.

حالا «کبری غلامی» خوشبختانه به زادگاهش بازگشته اما نباید جریان رسانه‌ای اخیر نباید بر انتقادها از حضور بی‌رویه مهاجران افغانی در ایران و مطالبات مردم در این حوزه سایه بیندازد. جریانی که نشان داده قصد دارد به نیمه تاریک بحران مهاجران در کشور بی‌اعتنا باشد. برای مثال، انتشار مستند فروخته شدن زنان ایرانی به مردان افغانی، اخبار مرتبط با جنایات افغانی‌ها از جمله به قتل رساندن «داریوش مهرجویی» و همسرش در کشور هرگز از سوی این جریان و رسانه‌های حامی آن تبدیل به موجی فراگیر نشد.

همین موضوع این گمان را به وجود می‌آورد که مطرح کردن چنین موضوعی به این گستردگی در شرایط کنونی جامعه راهی برای بدنام کردن جریانی بود که نگران تغییر بافت جمعیتی کشور بوده‌اند. دولت سیزدهم در این زمینه عملکرد بسیار ضعیفی داشته است و ارائه مدارک اقامتی به دو و نیم میلیون مهاجر غیرقانونی در سه سال برای سنجش عملکرد دولت در این زمینه کافی است. مطالبه‌ای اصلی مردم، رد مرز مهاجران قانونی نیست. اگر شائبه‌ها در مورد «هماهنگ‌شده» بودن ماجرای کبری غلامی مردود شوند، دست کم می‌توان این را گفت که خطای محاسباتی وزات کشور یک «پاس گل» برای به حاشیه رفتن مطالبات مردم بوده است.