اصرار شهرداری بر تخلیه خانه اندیشمندان | پیش زمینه برای انتخابات سال بعد؟!

خانه اندیشمندان علوم انسانی حالا با حکم قطعی دادگاه و پیگیری شهرداری منطقه ۶ تهران، بخشی از فضای فیزیکی خود را از دست داده و فعالیت آن در وضعیتی مبهم قرار گرفته است. صبح روز ۱۶ خرداد ۱۴۰۴، مأموران شهرداری به همراه نماینده اجرای احکام وارد ساختمان خانه اندیشمندان شدند و بر اساس حکم صادره از سوی دادگاه، بخش‌هایی از ساختمان را تخلیه کردند. دو اتاق برای نگهداری تجهیزات در اختیار مجموعه باقی ماند و برای خروج کامل، ۴۸ ساعت مهلت داده شد. به‌رغم تأکید شهرداری بر «قانونی بودن روند تخلیه» بسیاری از ناظران و فعالان فرهنگی این اقدام را تلاشی برای از بین بردن استقلال این نهاد دانسته‌اند.

مدیریت خانه اندیشمندان باز نیست

مدیرکل حقوقی شهرداری تهران گفته است که قرارداد واگذاری ساختمان به خانه اندیشمندان از اساس فاقد اعتبار حقوقی بوده و شهرداری موظف است املاک خود را در اختیار عموم مردم و نهاد‌های رسمی بگذارد. به گفته وی، طرح جدید مدیریت این مرکز با هدف مشارکت نخبگان و ایجاد تنوع فکری در حال طراحی است. امین توکلی‌زاده، معاون فرهنگی شهرداری نیز تأکید کرد که فعالیت خانه اندیشمندان متوقف نخواهد شد، بلکه در قالب ساختار مدیریتی باز و با حضور گروه‌های متکثر ادامه می‌یابد.

هویت مستقل خانه اندیشمندان را به رسمیت بشناسید

در مقابل، مدیریت مؤسسه خانه اندیشمندان علوم انسانی با انتشار بیانیه‌ای رسمی، ضمن تأکید بر سابقه قانونی، فرهنگی و مشارکتی ۱۵ ساله این مرکز، تخلیه اجباری را اقدامی برخلاف رویه تعامل‌محور توصیف کرد. در این بیانیه آمده است که خانه اندیشمندان تا کنون میزبان بیش از ۲۰۰ نهاد علمی و فرهنگی بوده و همواره با حفظ استقلال و با اتکا بر سرمایه اجتماعی خود فعالیت کرده است. مدیران این مؤسسه خواستار احترام به هویت مستقل، برند فرهنگی شکل‌گرفته و گفت‌وگوی فوری و مؤثر با شهرداری شدند.

مسئله خانه اندیشمندان در صحن شورای شهر تهران

در صحن شورای شهر نیز واکنش‌ها ادامه یافت؛ مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران، ضمن حمایت کلی از قانون‌گرایی، تأکید کرد که موضوع خانه اندیشمندان باید با تدبیر حل شود و نباید زمینه‌ساز بروز بحران‌های فرهنگی شود. وی از برگزاری جلسه‌ای تخصصی در شورای شهر برای بررسی ابعاد مختلف این ماجرا خبر داد. سوده نجفی، عضو هیئت رئیسه شورا، با انتقاد از نحوه ورود مأموران شهرداری به محل، تصریح کرد که شأن نهاد‌های فرهنگی باید حفظ شود و شهرداری پیش از هر اقدامی باید با مدیران این خانه وارد گفتگو می‌شد. مهدی اقراریان نیز با اشاره به لزوم پرهیز از لجبازی، خواستار تجدیدنظر در نحوه تعامل شهرداری با نهاد‌های مستقل فرهنگی شد.

تعطیل با اهداف انتخاباتی؟!

ملک در اختیار خانه اندیشمندان علوم انسانی، پیش‌تر در اختیار نهادی به نام «خانه شهریاران جوان»، از زیرمجموعه‌های شهرداری‌های تهران بود. خانه شهریاران، به گفته اعضای آن، برای «تصمیم‌سازی، توانمندسازی و کادرسازی برای مدیریت شهری آینده» تاسیس شده بود. این نهاد مدتی پس از تاسیس، به یک مجموعه برای پیش‌برد اهداف انتخاباتی و تبلیغاتی برخی از اعضای وقت شورای شهر تهران تبدیل شده بود. حالا که پس از حدود یک دهه از انحلال خانه شهریاران گذشته، اصرار شهرداری علیرضا زاکانی و برخی اعضای شورای شهر پایتخت به تخلیه‌ی خانه اندیشمندان علوم انسانی، آن هم در آستانه انتخابات شوراها، شائبه‌ها مبنی بر احتمال برنامه‌ریزی مجموعه شهرداری و شورای شهر برای استفاده انتخاباتی از ملک خانه اندیشمندان را تقویت می‌کند.

هدف، استقلال نهاد مدنی است؟

ماجرای تخلیه خانه اندیشمندان علوم انسانی بخشی از روند گسترده‌تری است که طی در سال‌های اخیر، استقلال نهاد‌های مدنی، فرهنگی و اجتماعی را هدف گرفته است. در مرداد ۱۴۰۲، دفتر مرکزی انجمن جامعه‌شناسی ایران با حکم تخلیه و اقدام مأموران شهرداری پلمب شد. این در حالی بود که بر اساس اسناد رسمی، شهرداری از سال ۱۳۹۲ ملک مذکور را در اختیار این انجمن قرار داده بود. در کارنامه علیرضا زاکانی تعطیلی پنج مرکز حمایتی زنان آسیب‌دیده در ۳۲ ماه نیز وجود دارد. تازه‌ترین نمونه، تعطیلی مرکز «سرای غزل» متعلق به مؤسسه خیریه طلوع بی‌نشان‌ها در اردیبهشت ۱۴۰۳ بود؛ مرکزی که بیش از ۸۰ زن بی‌خانمان و در معرض آسیب را تحت پوشش خدمات درمانی، مشاوره‌ای و مراقبتی قرار می‌داد. این مرکز از سال ۱۳۸۹ با مجوز رسمی شهرداری در اختیار موسسه قرار گرفته بود و حتی در سال ۱۳۹۰ به‌صورت «نامحدود» واگذار شده بود، اما با استناد به مفاهیمی همچون «غصب مال غیر» و «تصرف عدوانی» با اخطاریه تخلیه شد. پیش از این، مراکز خانه خورشید، نور سپید هدایت، سرپناه شبانه زنان و مرکز درمانی پزشکان بدون مرز نیز در مناطق جنوب تهران به دلایل مشابه تعطیل شده بودند.

در روز‌های گذشته، برخی محافل رسمی و رسانه‌ای کوشیده‌اند تخلیه خانه اندیشمندان علوم انسانی را فقط اقدامی در چارچوب عدالت فضایی و بهره‌برداری از اموال عمومی نشان دهند. در این روایت، نهاد مستقلی که طی پانزده سال گذشته بدون حمایت مالی دولتی، میزبان بیش از ۲۰۰ نهاد علمی و فرهنگی بوده، به نهادی خصوصی و انحصارطلب تقلیل یافته که مانعی بر سر دسترسی عادلانه دیگر گروه‌های اجتماعی به فضای شهری است. خانه اندیشمندان علوم انسانی طی بیش از یک دهه فعالیت، به یکی از فضا‌های گفت‌وگوی علمی تبدیل شده است و به اتکای سرمایه اجتماعی خود حیات یافته، نه به واسطه رانت یا امتیاز دولتی. استقلال، مشارکت علمی، و گفت‌وگوی نخبگانی هویت اصلی این نهاد بوده است؛ چیزی که در ساختار رسمی نهاد‌های عمومی وجود ندارد. در بیانیه‌های رسمی، بار‌ها بر «خصوصی بودن» خانه اندیشمندان تأکید شده است؛ در این صورت اگر هر فعالیت عام‌المنفعه‌ای که توسط بخش غیردولتی انجام می‌شود را «خصوصی» بخوانیم، تمام جامعه مدنی از شهر حذف نمی‌شود؟ در حالی‌که شهرداری از «واگذاری مجدد به گروه‌های دیگر» سخن می‌گوید، تجربه‌های اخیر از جمله پلمب دفتر انجمن جامعه‌شناسی ایران و تعطیلی پنج مرکز حمایت از زنان آسیب‌دیده طی ۳۲ ماه نشان داده است که واگذاری مجدد در عمل به معنای حذف نهاد‌های مستقل است. شعار عدالت فضایی، زمانی صادق است که فرصت برابر برای تمامی نهادها، از جمله نهاد‌های مستقل و غیرهمسو، فراهم باشد. در غیر این صورت، این عدالت فقط پوششی برای مهار صدای مستقل است.