آقای زاکانی! اگر جنگ شد، آژیر نکشید، پیامک بدهید!

معاونت فرهنگی و هنر‌های شهری شهرداری تهران، اسفندماه ۱۴۰۳، از نصب ۱۱۰ «سازه مناره‌ای» در میادین و معابر پرتردد پایتخت «برای پخش اذان» خبر داده بود. هفته گذشته اما، یک عضور شورای شهر پیشنهاد داد که با توجه به احتمال قطع اینترنت در شرایط بحرانی مثل جنگ، کاربریِ این مناره‌ها به «بلنگو‌های اطلاع‌رسانی» تغییر کند.

پیشنهاد مهدی بابایی، رییس کمیته ایمنی شورای شهر تهران، واکنش‌های مثبت و منفی را میان برخی کارشناسان در پی داشت. برخی آن را «یک عقب‌گرد» در شیوه‌ی تعامل مدیریت شهری با شهروندان می‌دانند و برخی دیگر، نصب بلندگو‌های اعلام هشدار در پایتخت را، در صورت مدیریت درست، اقدامی صحیح قلمداد می‌کنند. در ادامه به بررسی ابعاد این پیشنهاد می‌پردازیم.

عقب‌گرد بی‌سابقه در ارتباطات

دنیای امروز، دنیای ارتباطات نوین است. دنیایی که ابزار‌های ارتباطی در اجتماع‌های گوناگون، لحظه‌به‌لحظه در حال رشد و دگردیسی است. در عصر حاضر، طبق آخرین گزارش‌ها حدود ۶۰ درصد مردمِ دنیا و حدود ۷۷ درصد مردم ایران به ابزار دیجیتال از جمله گوشی‌های هوشمند دسترسی دارند. در این شرایط، نصب بلندگو‌های اعلام هشدار عمومی در واقع غیرتعاملی کردن ارتباط بین شهردار و شهروند و به نوعی، عقب‌گرد بی‌سابقه‌ی ارتباطی است.

به زبان دیگر، عضو شورای شهر تهران در حالی نصب بلندگو‌های اطلاع‌رسانی در سطح شهر را با «احتمال قطعی اینترنت» توجیه کرده که ابزار‌های نوین ارتباطی زیادی مثل پیامک‌های فوری دسته‌جمعی یا اپلیکشین‌های بحران برای استفاده در شرایط جنگی و قطع اینترنت قابل جایگزین شدن است.

یک پیشنهاد شعاری و ناممکن

از سوی دیگر، اگر هدف نهایی از نصب این بلندگوها، پیشگیری از آسیب‌دیدن شهروندان از پیامد‌های حمله نظامی است، این پرسش مطرح می‌شود که چند بلندگوی اطلاع‌رسانی در تهران با وسعت ۷۳۰ کیلومتر مربع باید نصب شوند که همه‌ی شهروندان را همزمان از خطر احتمالی مطلع کند؟ محاسبات فراز بر پایه‌ی جمعیت، هندسه و تراکم شهریِ تهران نشان می‌دهد برای آن‌که همه‌ی شهروندان تهران در شرایط بحران بتوانند از طریق بلندگو‌های شهری از خطر احتمالی مطلع شوند، به نصب بیش از ۱۱ هزار دستگاه بلندگو در سطح تهران نیاز است.

نجات‌دهنده یا ابزار هرج و مرج؟

مساله مورد توجه بعدی، ابعاد روانی نصب آژیر‌های خطر در سطح تهران است. در شرایطی که دشمن، از به‌روزترین ابزار‌های جنگی برای حمله به نقاط شهری استفاده می‌کند، با فرض عملکرد دقیق سیستم پدافندی، شهروندان از لحظه‌ی به صدا درآمدن آژیر خطر تا واکنش به آن چقدر فرصت خواهند داشت؟ یا حتی در صورت داشتن فرصت کافی، دقیقا به کدام پناه‌گاه پناه ببرند؟ به عبارت دیگر، بلندگو‌های اعلان خطر در تهران، در شرایط بحران تنها به ابزارِ بازتولید صدا، بی‌نظمی عمومی و آشفتگی اجتماعی تبدیل خواهند شد و نه ابزاری نجات‌دهنده.

با نگاهی به تجربه‌های داخلی از جنگ تحمیلی به امروز، می‌توان فهمید که پیشنهاد عضو شورای شهر تهران، در شرایط جنگی نه تنها کارکرد عملی ندارد بلکه می‌تواند وضعیت را برای شهروندان وخیم‌تر هم بکند. در عوض، ابزار‌هایی مثل پیامک‌های فوری دسته‌جمعی و اعلان خطر از طریق رادیو و تلویزیون می‌تواند کارسازتر بوده و در عین حال، آسیبی را متوجه بافت اجتماعی شهروندان نکند.