متفقین

اول سپتامبر سالروز آغاز رسمی جنگ جهانی دوم با حمله آلمان به لهستان است؛ رویدادی که دامنه آتش آن دو سال بعد، در سوم شهریور ۱۳۲۰ (۲۵ اوت ۱۹۴۱)، دامنگیر ایران نیز شد. در تاریخ‌نگاری‌های رایج، اشغال ایران غالباً به حضور کارشناسان آلمانی و رد اولتیماتوم متفقین از سوی حکومت وقت تقلیل داده می‌شود. با این حال، تحلیل ساختاری داده‌های تاریخی، اسناد دیپلماتیک و رفتار‌های لجستیکی قدرت‌های بزرگ نشان می‌دهد که تصمیم به حضور نظامی در ایران پیش از طرح این بهانه‌ها اتخاذ شده بود. بررسی روند تحولات آن دوران عیان می‌سازد که ایران نه به دلیل یک پایداری سرسختانه یا ناهمراهی ساده دیپلماتیک، بلکه به واسطه وجود یک ساختار زیربنایی خاص، ترجیح محاسبات حفظ حکومت بر الگوی مقاومت همه‌جانبه و فقدان یک دکترین دفاعی متناسب با جغرافیای کشور، به عرصه ترانزیت نیرو‌های خارجی تبدیل شد و پیامد‌های اجتماعی و اقتصادی سنگینی را تجربه کرد.