نسخه پاک نژاد برای جلوگیری از قاچاق: افزایش ۲۶ برابری قیمت سوخت؟

پاک نژاد وزیر نفت اخیرا در صحبتی عنوان کرده برای مقابله با قاچاق سوخت، برنامه‌ریزی ساختاری و قیمتی می‌کنیم و در ادامه نیز مطرح کرده مادامی که اختلاف قیمت سوخت در داخل کشور و کشور‌های همجوار، فاصله زیادی دارد، طبیعتا این انگیزه وجود دارد که قاچاق سوخت بتواند تا حدودی ادامه یابد.

درواقع آنطور که از صحبت‌های پاک‌نژاد، وزیر نفت، برمی‌آید، یکی از راهکار‌های اصلی پاک‌نژاد برای مقابله با قاچاق سوخت، افزایش قیمت حامل‌های سوخت است. راه‌حلی که از این روز‌ها از زبان افراد و کارشناسان مختلفی نیز شنیده می‌شود.

قاچاق سوخت چقدر است؟ چگونه قاچاق می‌شود؟

چندی قبل مسعود پزشکیان، رئیس دولت مطرح کرد روزانه بین ۲۰ تا ۳۰ میلیون لیتر سوخت در کشور قاچاق می‌شود. رئیس مجلس نیز رقمی مشابه عنوان کرد. این میزان قاچاق روزانه، در سال رقمی معادل ۷ تا ۹ میلیارد دلار برآورد می‌شود.

از ۳۰ میلیون لیتر قاچاق روزانه، بخش غالب آن را قاچاق گازوئیل تشکیل می‌دهد. حدود ۲۰ میلیون لیتر روزانه گازوئیل قاچاق می‌شود و مابقی آن قاچاق بنزین است. برخلاف آنچه تصور می‌شود، تمام این حجم از قاچاق از مسیر‌های غیرقانونی و مرزی صورت نمی‌پذیرد. بخش قابل توجهی از قاچاق گازوئیل در قالب ترانزیت و حمل‌ونقل ریلی و با اسم کالا‌های دیگر قاچاق می‌شود و به دلیل نظارت ضعیفی که در این حوزه وجود دارد، قاچاقچیان از مبادی قانونی و رسمی به راحتی سوخت کشور را قاچاق می‌کنند.

برای نمونه مرکز پژوهش‌های مجلس چندی قبل فاش کرد مهم‌ترین زمینه‌های وقوع قاچاق با سوءاستفاده از قوانین و مقررات در رویه صادرات شامل قاچاق سوخت در پوشش کالای دیگر، خروج گازوئیل در پوشش ترانزیت صوری، تسهیل خروج گازوئیل از طریق حمل ونقل ریلی، خروج گازوئیل با تعبیه مخزن جاساز در تانکر‌های صادراتی، قاچاق گازوئیل با سوءاستفاده از سهمیه سوخت شناورها، قاچاق گازوئیل با استفاده مکرر از فاکتور‌های ساختگی و خروج کالای یارانه‌ای تحت پوشش کالای صادراتی انجام می‌شود.

پاک‌نژاد قیمت بنزین را ۲۶ برابر می‌کند؟

در چنین شرایطی که بخش قابل‌توجهی از قاچاق سوخت از طریق مسیر‌های رسمی درحال انجام است و نه مرز‌های غیرقانونی، که درنتیجه نظارت و مدیریت ضعیف چنین اتفاقی درحال رخ دادن است، پاک‌نژاد وزیر نفت افزایش قیمت را راهکار این مسئله می‌داند. اگرچه افزایش قیمت سوخت و نزدیک‌سازی قیمت به کشور‌های همجوار در جهت کاهش انگیزه قاچاق، عمل می‌کند، اما قبل از آزادسازی قیمت موضوعات مهم دیگری است که باید به آن رسیدگی شود.

اختلاف قیمت بنزین در ایران نسبت به کشور‌های همجوار تا ۲۶ برابر نیز می‌رسد. در ترکیه قیمت بنزین ۱ دلار است که معادل دلار امروز ۱۳۰ هزار تومان می‌شود و در ایران با توجه به افزایش قیمت بنزین، ۵ هزار تومان شده است. یعنی راهکار وزیر نفت افزایش ۲۶ برابری قیمت بنزین است؟

اختلاف قیمت گازوئیل در کشور‌های همجوار بیش از این میزان برآورد می‌شود. ارزان‌ترین قیمت گازوئیل در ترکیه ۱ یورو و ۲۰ سنت است. در ایران نیز ارزان‌ترین گازوئیل ۳۰۰ تومان است. به عبارتی با قیمت یوروی فعلی ۱۵۵ هزار تومانی، قیمت گازوئیل در ترکیه ۶۲۰ برابر ایران است. چند ماه قبل دولت طی مصوبه‌ای قیمت گازوئیل را مقدار کمی افزایش داد و درنتیجه این اقدام، کامیون‌داران کشور اعتصاب کردند و عملا حمل‌ونقل زمینی کشور کار نمی‌کرد. در چنین شرایط سیاسی و اجتماعی که جامعه ایران قرار دارد، آیا پاک‌نژاد می‌خواهد و می‌تواند قیمت گازوئیل را ۶۲۰ برابر افزایش دهد تا قاچاق کاهش پیدا کند؟

آزادسازی قیمت بدون آزادی اقتصادی و سیاسی؟

از طرفی افزایش قیمت‌ها، راهکار واقعی مسئله سوخت کشور نیست. متاسفانه مسئولین ما از جمله پاک‌نژاد وزیر نفت، آنطور که به نظر می‌آید؛ از آزادسازی اقتصاد و آزادی اقتصادی، تنها آزادسازی قیمت را برداشت می‌کنند و راه‌حل همه چیز را در آزادسازی قیمت می‌بینند. به هیچ وجه این چنین نیست. قطعا با آزادی اقتصادی می‌توان بسیاری مسائل از جمله قاچاق سوخت را حل کرد، اما این آزادی تنها یک قسمت آن آزادسازی قیمت است.

اقتصاد آزاد پیش‌فرض‌های متعددی دارد که در صورت رعایت این پیش‌فرض‌ها، آنگاه می‌توان به آزادسازی قیمت رسید. اما وزیر نفت بدون آنکه پیش‌فرض‌ها را رعایت کند، مستقیم به سراغ آزادسازی قیمت رفته و از اقتصاد آزاد، تنها آزادسازی قیمت را می‌خواهد و به عنوان راهکار به مردم معرفی می‌کند. درحالی‌که وقتی در جنبه‌های مختلف اقتصادی و سیاسی در ایران، فضای حدودا بسته‌ای حکمفرما است، نمی‌توان و نباید قیمت را آزاد کرد، زیرا به دلیل محدودیت‌ها و جهش‌های ارزی، پی‌درپی باید قیمت را افزایش داد.

راهکار جلوگیری از قاچاق سوخت چیست؟

از آنجایی که بخش غالبی از قاچاق سوخت از طریق مسیر‌های رسمی و قانونی قاچاق می‌شود، می‌توان با نظارت و اقدامات پیش‌گیرانه جلوی آن را گرفت. قطعا نزدیکی قیمت سوخت در ایران به کشور‌های همسایه، درکاهش انگیزه قاچاق کمک می‌کند، اما وقتی شرایط کشور امکان آزادسازی قیمت را ندارد، می‌توان با اقدامات و نظارت‌هایی جلوی قاچاق را گرفت.

البته جلوی قاچاق غیررسمی را هم می‌توان گرفت. اخیرا ویدیویی از قاچاقچیان منتشر شده که از سختی کار خود می‌گویند. این قاچاقیان در قسمتی از ویدیو مدعی می‌شوند روزانه هزار خودرو از مرز عبور می‌کند و بابت هرخودرو ۱۶ میلیون تومان می‌دهیم و درخواست داریم به وضعیت ما رسیدگی کنید. درواقع این قاچاقچی مدعی پرداخت رشوه و زیرمیزی شده است که البته طرف حساب او مشخص نیست.

درباره راحتی و آزادی قاچاقچیانی که از مسیر‌های غیررسمی و مرزی قاچاق می‌کنند نیز ویدیو‌های زیادی در فضای مجازی وجود دارد که که نشان می‌دهد در شرایط نه چندان سختی درحال قاچاق سوخت هستند. درنتیجه وقتی اطلاعات کافی از نحوه قاچاق، مسیر‌های قاچاق و مقاصد قاچاق موجود است، می‌توان با اتخاذ سیاست‌هایی جلوی آن را گرفت.

متاسفانه چرا به جای آنکه سیاست‌گذار به دنبال این مسیر برود، افزایش قیمت را انتخاب می‌کند، سوالی است که پاک‌نژاد و دیگر مسئولین مربوطه بایستی پاسخ دهند. این احتمال نیز وجود دارد که، چون افزایش قیمت راحت‌ترین و در دسترس‌ترین گزینه است، همواره آن را انتخاب می‌کنند و ترجیح می‌دهند برای کاهش کسری بودجه با افزایش قیمت به مردم فشار آورند.