چقدر از بناهای تاریخی در ایران آسیب دیده است؟ | تجمع «حافظان میراث جهانی ایران»

در پی تشدید درگیری‌های نظامی در ایران از اوایل اسفندماه سال گذشته، گزارش‌ها از افزایش چشمگیر آسیب به میراث فرهنگی و تاریخی کشور در اثر حملات دشمن حکایت دارد؛ موضوعی که واکنش نهادهای داخلی و بین‌المللی را نیز به‌دنبال داشته است.

تخریب آثار تاریخی به روایت آمار

بر اساس اعلام منابع رسمی، در روزهای ابتدایی جنگ دست‌کم ۵۶ موزه، بنا و محوطه تاریخی در فاصله ۹ تا ۲۳ اسفندماه آسیب دیدند یا تخریب شدند. با ادامه حملات اما این آمار به‌طور قابل توجهی افزایش یافت. «احمد علوی»، رئیس کمیته میراث فرهنگی شورای شهر تهران، اعلام کرد که تا اواخر اسفند و اوایل فروردین، بیش از ۱۲۰ محوطه تاریخی و فرهنگی در سراسر کشور دچار آسیب شده‌اند. 

گزارش‌ها نشان می‌دهد این خسارت‌ها محدود به یک منطقه خاص نبوده و دست‌کم ۱۸ استان را در بر گرفته است. تهران با بیشترین تعداد آثار آسیب‌دیده در صدر قرار دارد؛ به‌طوری‌که در برخی برآوردها حتی از ده‌ها مورد آسیب در پایتخت خبر داده شده است.  این پراکندگی جغرافیایی نشان‌دهنده گستره بالای تأثیرات جنگ بر میراث فرهنگی ایران است.

تهران، استثنا نیست

در میان آثار آسیب‌دیده، نام برخی از مهم‌ترین بناهای تاریخی کشور به چشم می‌خورد. از جمله، کاخ گلستان در تهران که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، بر اثر موج انفجار و اصابت ترکش‌ها دچار خسارت به تزئینات داخلی و شیشه‌کاری‌ها شده است.  همچنین در اصفهان، بناهایی مانند کاخ چهلستون، مسجد جامع و کاخ عالی‌قاپو نیز به‌دلیل نزدیکی به اهداف نظامی آسیب دیده‌اند. در خرم‌آباد نیز گزارش‌هایی از تخریب کامل یک موزه و آسیب به محوطه‌های باستانی منتشر شده است.

واکنش‌های داخلی و جهانی

سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) در واکنش به این تحولات اعلام کرده که دست‌کم چهار اثر ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی ایران در جریان درگیری‌ها آسیب دیده‌اند. این نهاد همچنین تأکید کرده که مختصات جغرافیایی این آثار را برای طرف‌های درگیر ارسال کرده تا از تخریب بیشتر جلوگیری شود.  با این حال، یونسکو نسبت به ادامه روند تخریب‌ها ابراز نگرانی کرده و خواستار «خویشتنداری حداکثری» شده است. 

در سطح سیاسی، مقام‌های ایرانی این حملات را «حمله به تمدن و هویت فرهنگی» توصیف کرده‌اند. «عباس عزاقچی»، وزیر امور خارجه ایران با انتقاد از عملکرد یونسکو، سکوت نسبی این سازمان را «غیرقابل قبول» دانسته و خواستار واکنش جدی‌تر جامعه جهانی شده است.  هم‌زمان، برخی نهادهای بین‌المللی مانند کمیته «سپر آبی» نیز هشدار داده‌اند که تخریب میراث فرهنگی می‌تواند نقض کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه تلقی شده و حتی مصداق «جنایت جنگی» باشد. 

کارشناسان میراث فرهنگی هشدار می‌دهند که ادامه این روند می‌تواند خساراتی «جبران‌ناپذیر» به میراث چند هزار ساله ایران وارد کند؛ میراثی که نه‌تنها برای ایرانیان، بلکه بخشی از تاریخ و هویت فرهنگی جهان محسوب می‌شود. 

با ادامه حملات دشمن، هنوز ارزیابی دقیقی از میزان نهایی خسارت‌ها در دست نیست، اما روند افزایشی آمارها نشان می‌دهد که میراث فرهنگی ایران یکی از قربانیان اصلی این جنگ بوده است.