کاسبی اردوغان از بسته شدن تنگه هرمز | نقشه ترکیه برای دور زدن ایران چقدر عملی است؟

وزیر انرژی ترکیه اخیرا در اظهارنظری از طرح‌های جدیدی پرده برداشته که به اعتقاد او می‌تواند اثر استراتژیک و حیاتی تنگه هرمز را کاهش دهد و به کمک کشور‌های حاشیه خلیج فارس آید. کشور‌هایی که به دلیل جنگ میان ایران در مقابل آمریکا و اسرائیل توان صادراتی منابع انرژی خود را از دست دادند و ضرر زیادی را متحمل شده‌اند.

آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، در این اظهارنظر از چند طرح سخن گفته است. نخست طرح قطر که با احداث خط لوله ۱۵۰۰ کیلومتری از قطر به ترکیه، بتواند صادرات گاز قطر به اروپا را حفظ کند و جایگزین تنگه هرمز شود. دوم توسعه خط لوله عراق-ترکیه که از کرکوک به بصره توسعه یابد و مسیر صادرات نفت عراق باشد. طرح سوم خط لوله گاز ترانس‌خزر است که گاز ترکمنستان را با دور زدن ایران به ترکیه و اروپا می‌رساند. طرح چهارم اتصال میادین نفتی سوریه به خط لوله عراق-ترکیه است و در آخرین طرح نیز به دنبال پروژه انتقال برق از عربستان به یونان و اروپا است.

در ادامه به تفصیل هرکدام از طرح‌های ترکیه را بررسی می‌کنیم، اما نقطه تلاقی تمام این طرح‌ها، دور زدن ایران و تنگه هرمز است. درواقع ترکیه قصد دارد با پیشبرد طرح‌های خود، این کشور را تبدیل به هاب انرژی در خاورمیانه کند. اقدامی که درصورت تحقق می‌تواند امنیت این کشور را به طرز چشم‌گیری بالا ببرد و از تهدید‌های دشمن جدید ترکیه، اسرائیل نیز در امان باشد.

خط لوله گاز قطر-ترکیه

ترکیه در طرح پیشنهادی خود به قطر مدعی شده در شرایطی که قطر هیچ صادراتی از گاز ندارد و ناچار به برقراری وضعیت اضطراری در قرارداد‌های صادرات گاز خود به برخی کشور‌های اروپایی شده است، می‌تواند از طریق احداث خط لوله‌ای که از ترکیه می‌گذرد، به اروپا صادرات خود را تداوم بخشد.

براساس این طرح، خط لوله انتقال گاز از میدان شمالی قطر (پارس جنوبی) آغاز شده و با عبور از عربستان، اردن و سوریه به ترکیه می‌رسد و سپس از ترکیه به اروپا منتقل می‌شود. این طرح چندان تازه نیست و از سال ۲۰۰۹ صحبت‌های بر این مبنا شده است که با مخالفت بشار اسد در سوریه مواجه بوده و امکان تحقق نداشته است.

هرچند با سقوط دولت اسد در سوریه ترکیه مجدد به دنبال احیای این طرح بوده است، اما از دو جهت قطر با این طرح مخالفت کرده است؛ نخست هزینه بالای احداث این خط لوله است. این طرح نیاز به خط لوله ۱۵۰۰ کیلومتری دارد که تا ۱۵ میلیارد دلار هزینه برای این کشور دارد. هرچند اکنون با بسته شدن تنگه هرمز، قطر درآمدی از صادرات گاز ندارد، اما هزینه‌های این طرح بیش از منافع آن است.

جنبه دوم و مهم‌تر مخالفت قطر با احداث این طرح، عبور از چند کشور مختلف است. قطر اکنون با گذر از تنگه هرمز که تحت حاکمیت ایران است، گاز خود را می‌تواند صادر کند، اما در این سناریو تنها با یک کشور طرف نیست بلکه بایستی از کشور‌های عربستان، سوریه، اردن و ترکیه گذر کند تا بتواند گاز خود را به اروپا صادر کند. این طرح تعهد ژئوپلیتیک و ریسک بالایی برای قطر به همراه دارد چرا که اگر روابط قطر با هرکدام از این ۴ کشور درآینده به مشکل بخورد، درآمد صادراتی قطر از بین می‌رود، درصورتی که در شرایط فعلی تنها با یک کشور ایران طرف معامله است.

توسعه خط لوله عراق-ترکیه

طرح دومی که وزیر انرژی ترکیه از آن سخن گفته خط لوله عراق ترکیه است که از کرکوک به بصره توسعه یابد. عراق در شرایط پیش از جنگ رمضان، روزانه ۳ میلیون تا ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه نفت صادر می‌کرد، اما از آغاز جنگ و بسته شدن تنگه هرمز، صادرات نفت این کشور با مشکل مواجه شده است. هرچند عراق از طریق خط لوله کرکوک-جیهان روزانه ۲۰۰ هزار بشکه نفت صادر می‌کند، اما این مقدار کفاف هزینه‌های این دولت را نمی‌دهد.

خط لوله عراق-ترکیه می‌تواند نفت را از جنوب عراق به بازار‌های اروپا برساند بدون آنکه از تنگه هرمز گذر کند. اما این طرح اگرچه روی نقشه امکان تحقق داشته باشد، اما در عمل کمی دشوار است. از طرفی منابع مالی برای احداث این خط لوله به اندازه کافی وجود ندارد؛ چرا که این پروژه نزدیک به ۱۰ میلیارد دلار هزینه دارد و از طرفی دیگر این خط لوله که از جنوب عراق به ترکیه می‌رسد، در مسیر با تهدید گروه‌های مختلف سیاسی و حزبی مواجه است، به خصوص که با هدف دور زدن تنگه هرمز و ایران احداث خواهد شد.

خط لوله گاز ترانس خزر

خط لوله دیگری که بایراکتار وزیر انرژی ترکیه از آن سخن گفته، خط لوله گاز ترانس خزر است. این خط لوله گاز ترکمنستان را که اکنون از ایران به ترکیه و اروپا منتقل می‌شود، دور می‌زند و از طریق دریای خزر و با گذر از جمهوری باکو و گرجستان به ترکیه و سپس به اروپا می‌رسد. شاید قابل اجراترین طرحی که ترکیه در سر دارد، همین طرح باشد، اما این نیز با چالش‌هایی مواجه است.

خط لوله گاز ترانس خزر نیاز به ۳۰۰ کیلومتر خط لوله زیردریایی از ترکمن باشی تا باکو دارد تا بتواند به خط لوله قفقاز جنوبی و خط لوله ترانس آناتولی متصل شود. این پروژه نیاز به ۳ تا ۵ میلیارد دلار برای احداث دارد. این مبلغ هرچند چندان زیاد نیست، اما برای ترکمنستانی که هنوز نتوانسته بازار مطمئنی برای خود در اروپا دست و پا کند، مبلغ زیادی محسوب می‌شود و تامین مالی آن یکی از دغدغه‌های این کشور است. البته با تمام این اوصاف، این طرح قابل اجراتر است.

اتصال میادین نفتی سوریه و انتقال برق عربستان

یکی دیگر از طرح‌هایی که ترکیه در نظر دارد تا این کشور را به هاب انرژی خاورمیانه تبدیل کند، طرح اتصال میادین نفتی سوریه به خط لوله عراق-ترکیه است. این طرح نیز چندان اثربخشی بزرگی برای این کشور ندارد. سوریه در روز بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار بشکه تولید و صادرات نفت دارد که میزان کمی محسوب می‌شود.

از طرفی سوریه انسجام ملی پیدا نکرده و همچنان برخی مناطق این کشور تحت کنترل نیرو‌های دموکراتیک سوریه هستند و تهدید گروه‌های مختلف مسلح در این کشور همچنان باقی است. درهرحال علی‌رغم تهدید‌های امنیتی و چالش‌های تولید پایین سوریه، این پروژه نیز نسبتا قابل اجرا محسوب می‌شود.

یکی دیگر از طرح‌هایی که بایراکتار وزیر انرژی ترکیه پیشنهاد داده، انتقال برق عربستان به اروپا است. عربستان درنظر دارد پروژه کابل برق خود را به جای اسرائیل با یونان انجام دهد و از طریق این کشور به اروپا صادرات خود را انجام دهد. ترکیه، اما که دشمنی دیرینه با یونان دارد و این کشور را در کنار اسرائیل و قبرس تهدیدی جدی برای خود می‌بیند، به دنبال این است که این طرح به جای یونان از طریق ترکیه به اروپا منتقل شود. هرچند عربستان هنوز پاسخ مثبتی به این کشور نداده، اما بایراکتار تلاش زیادی برای این طرح از خود نشان داده است.

تمام این طرح‌ها که وزیر انرژی ترکیه به دنبال تحقق آنان است، به دنبال آن است که ترکیه را به هاب انرژی تبدیل کند. این موضوع به خصوص زمانی مهم‌تر تلقی می‌شود که تحرکات اخیر اسرائیل را درنظر داشته باشیم. تحرکات این رژیم نشان از آمادگی حمله و آغاز جنگی جدید با ترکیه است. به همین دلیل ترکیه نیز به دنبال تقویت جایگاه ژئوپلیتیک خود است.

از یک سو ترکیه از بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران قصد دارد به نفع خود استفاده کند و با طرح‌هایی که ارائه داده، سعی در دور زدن ایران دارد. طرح‌هایی که به دنبال کاهش اهمیت تنگه هرمز است. البته اگرچه اجرایی شدن این طرح‌ها، می‌تواند از اهمیت تنگه هرمز بکاهد، اما همچنان صادرات بخش غالب نفت و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز انجام خواهد شد. چرا که این خطوط لوله تنها فکری به حال نیمی از صادرات نفت عراق و بخشی از صادرات گاز قطر کرده‌اند و صادرات دیگر کشور‌های حاشیه خلیج فارس از تنگه هرمز همچنان دچار مشکلات جدی خواهند شد.