بحران تنگه هرمز؛ پس از جنگ چه بلایی بر سر مین‌های دریایی ایران خواهد آمد؟

در حالی که ایالات متحده و چین برای تسلط بر فناوری‌های پیشرفته مانند هوش مصنوعی و نیمه‌هادی‌ها رقابت می‌کنند، ایران بر ابزاری قدیمی تکیه کرد تا اقتصاد جهانی را به زانو درآورد: مین‌های دریایی. به نظر می‌رسد آتش‌بس بین واشنگتن و تهران روز چهارشنبه متزلزل شده و برنامه‌ها برای بازگشایی کامل تنگه هرمز را به خطر انداخته است. مشخص نیست ایران چه مقدار از این مسیر حیاتی کشتیرانی را در طول جنگ اخیر مین‌گذاری کرده است و چقدر طول می‌کشد تا کشتی‌های تجاری مطمئن شوند که این آبراه پاکسازی شده است.

این مسئله پیامد‌هایی فراتر از ایران دارد. مین‌های دریایی فناوری نسبتاً قدیمی و ساده‌ای هستند، اما کنترل انتشار و استفاده از آنها ممکن است به اندازه سلاح‌های پیشرفته مهم باشد. هم چین و هم ایالات متحده در این بازی ذینفع هستند. محاصره تنگه هرمز توسط ایران سابقه تاریخی کمی داشت. از اواخر فوریه، تهران عملاً ۲۰ درصد از نفت جهان (و تقریباً نیمی از عرضه نفت چین) را برای ماه‌ها مسدود کرد و حدود ۲۰۰۰ کشتی را در خلیج فارس سرگردان نمود. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران در ماه آوریل هشدار داد که «احتمال حضور انواع مین‌های ضد کشتی در منطقه اصلی تردد» وجود دارد.

بحران هرمز تأکید کرد که واشنگتن و پکن چقدر برای تجارت و امنیت به دریا‌های آزاد وابسته هستند. قیمت بنزین در ایالات متحده به بیش از ۴ دلار در هر گالن رسید. با قطع منابع انرژی اقتصاد‌های آسیایی، واردات نفت خام چین به پایین‌ترین سطح خود در یک دهه اخیر رسید و شرکت‌های چینی را مجبور کرد از ذخایر نفت خود برداشت کنند.

سیاستگذاران توجه کافی به مین‌های دریایی نداشته‌اند. در حالی که جامعه بین‌المللی کلمات و تحریم‌های بسیاری را صرف تولید موشک‌های کروز و پهپاد‌های تهران کرده، اقدامات بسیار کمی برای متوقف کردن ایران یا دیگران از ساخت زرادخانه‌های مین دریایی انجام داده است. به گفته کریستین کسلر، مذاکره‌کننده سابق کنترل تسلیحات آمریکا، دلیل این امر این است که مین‌ها قرن‌ها بخشی از زرادخانه‌های دریایی بوده‌اند و بسیاری از آنها نسبت به فناوری‌های پیشرفته نظامی، ارزان‌تر و برای ساخت ساده‌تر هستند. در نتیجه، مین‌ها تمرکز معاهدات بین‌المللی عدم اشاعه نبوده‌اند.

ناظران مطمئن نیستند که ایران در چند ماه گذشته تا چه حد تنگه هرمز را مین‌گذاری کرده است. بیمه‌گران حتی با قطعیت نمی‌دانند که آیا ایران کانال را مین‌گذاری کرده است یا خیر، اما همانطور که دیلن مورتیمر از شرکت «مارش» گفت: «چه مینی وجود داشته باشد یا نه، مردم فکر می‌کنند مینی وجود دارد و بر این اساس عمل خواهند کرد.» این عدم قطعیت به تنهایی برای کند کردن حرکت کشتی‌ها کافی بوده است.

حتی مین‌های پیشرفته نیز ابزار‌های کوری هستند. نیویورک تایمز در آوریل گزارش داد که به گفته مقامات آمریکایی، ایران «نمی‌تواند تمام مین‌هایی را که در آبراه قرار داده است مکان‌یابی کند و فاقد توانایی برای برداشتن آنهاست»، که این امر مانع از تلاش‌ها برای بازگشایی تنگه هرمز می‌شود. ایالات متحده باید از این بحران بیاموزد که چگونه جلوی بحران بعدی را بگیرد. واشنگتن باید نگاه سخت‌گیرانه‌تری به فناوری‌های نظامی داشته باشد که می‌توانند گلوگاه‌های کلیدی اقتصادی را مسدود کنند.

به طرز کنایه‌آمیزی، ممکن است چین برخی از مین‌های دریایی ایران را تولید کرده باشد. اینکه مین‌های چینی بخشی از زرادخانه‌ای شده‌اند که عرضه نفت خود این کشور را محدود کرده، نشان‌دهنده این است که این سلاح چقدر می‌تواند علیه تأمین‌کنندگان خود عمل کند. گزارش‌های مختلف حاکی از آن است که ایران زرادخانه قابل توجهی از مین‌های جدید و پیشرفته را از روسیه، چین و کره شمالی خریداری کرده و با کمک چین، تأسیسات تولید داخلی برای مین‌های غیرمغناطیسی و کنترل از راه دور ایجاد کرده است.

در نهایت، دریا‌های آزاد هرگز اجتناب‌ناپذیر نبوده‌اند و حفظ آنها نیاز به کار دارد. هرج‌ومرجی که دونالد ترامپ از زمان آغاز دور دوم ریاست‌جمهوری خود در گلوگاه‌های اقتصادی کلیدی به راه انداخته—از آغاز جنگ تعرفه‌ای تا بمباران ایران—نشان می‌دهد که اقتصاد جهانی چقدر به خویشتنداری متقابل و تصمیم‌گیری دقیق رهبران ایالات متحده وابسته است.